ضرب‌المثل‌های ایرانی

ضرب‌المثل‌های ایرانی؛ بخشی از فرهنگ و هنر ماندگار این سرزمین

«از تو حرکت، از خدا برکت»، «قدر زر زرگر شناسد، قدر گوهر گوهری» و «کار خوبه خدا درست کنه، سلطان محمود خر کیه»؛ این جمله‌ها و صدها ضرب‌المثل دیگر را بارها در مغازه‌ها، کارگاه‌ها، قهوه‌خانه‌ها و محل کسب‌وکار مردم دیده یا از زبان بزرگ‌ترهای خانواده شنیده‌ایم. گاهی این عبارت‌ها روی تکه‌ای کاغذ نوشته شده‌اند و گاهی در قالب تابلویی زیبا بر دیوار یک محل کسب یا فضای عمومی به نمایش درآمده‌اند. اما پشت بسیاری از این نوشته‌های کوتاه، بخشی از تاریخ، فرهنگ و شیوه زندگی مردم ایران نهفته است.

ضرب‌المثل‌های ایرانی تنها مجموعه‌ای از جمله‌های کوتاه و پندآموز نیستند؛ آنها بخشی از میراث شفاهی و ادبی مردم این سرزمین به شمار می‌روند. بسیاری از این گفته‌ها در گذر زمان، از دل زندگی روزمره، تجربه‌های اجتماعی، کسب‌وکار، روابط خانوادگی و اتفاقات تاریخی شکل گرفته‌اند و نسل‌به‌نسل به ما رسیده‌اند.

 

کاشی هفت رنگ ضرب المثل قدر زر زرگز شناسد قدر گوهر گوهری

 

در فرهنگ ایرانی، همواره استفاده از سخنان حکیمانه، آیات قرآن، احادیث، اشعار شاعران بزرگ و ضرب‌المثل‌های رایج برای بیان یک مفهوم یا انتقال یک پیام جایگاه ویژه‌ای داشته است. این علاقه تنها به زبان و ادبیات محدود نمانده و در معماری و هنرهای سنتی ایران نیز نمود پیدا کرده است.

یکی از جلوه‌های زیبای این پیوند میان ادبیات و هنر را می‌توان در کاشی هفت‌رنگ ایرانی مشاهده کرد. از گذشته‌های دور، هنرمندان کاشی‌ساز برای تزیین بناهای مذهبی، عمومی و حتی برخی فضاهای شهری و محل‌های کسب، از نوشته‌ها و عبارت‌هایی استفاده می‌کردند که علاوه بر زیبایی بصری، حامل یک پیام فرهنگی، اخلاقی یا اجتماعی بودند.

در چنین آثاری، یک ضرب‌المثل می‌توانست در کنار نقش‌های سنتی، حاشیه‌های تزیینی و رنگ‌های اصیل، به بخشی از هویت بصری یک بنا تبدیل شود. ترکیب خوشنویسی و کاشی سنتی باعث می‌شد یک جمله کوتاه، علاوه بر معنای خود، جلوه‌ای هنرمندانه و ماندگار نیز پیدا کند.

انتخاب ضرب‌المثل برای چنین تابلوهایی نیز معمولاً اتفاقی نبوده است. صاحب مغازه، کارگاه، قهوه‌خانه یا محل کسب می‌توانست عبارتی را انتخاب کند که بیانگر دیدگاه، تجربه، باور یا حتی شیوه زندگی او باشد؛ جمله‌ای که گاهی به‌صورت مستقیم یک پیام را منتقل می‌کرد و گاهی با زبان طنز و کنایه، مخاطب را به فکر وادار می‌ساخت.

به همین دلیل، تابلو کاشی هفت‌رنگ با متن ضرب‌المثل را می‌توان ترکیبی از هنر کاشی‌سازی، خوشنویسی و فرهنگ عامه ایران دانست؛ اثری که هم جنبه تزیینی دارد و هم می‌تواند حامل یک پیام ماندگار باشد.

امروزه نیز در خشت آذین فام، این نگاه به هنر کاشی هفت‌رنگ و فرهنگ ایرانی ادامه پیدا کرده است. سفارش‌دهندگان می‌توانند ضرب‌المثل، شعر، بیت ادبی یا عبارت مورد نظر خود را انتخاب کنند و با توجه به محل نصب، ابعاد و فرم مورد نیاز، برای طراحی و ساخت کاشی هفت‌رنگ سفارشی اقدام کنند.

در فرآیند ساخت این آثار، ابتدا متن و ابعاد مورد نظر سفارش‌دهنده بررسی می‌شود و سپس واحد طراحی، ترکیب‌بندی مناسب متن، خط، حاشیه و عناصر تزیینی را متناسب با فضای مورد نظر طراحی می‌کند. پس از تأیید طرح، مراحل تولید و پخت کاشی انجام می‌شود تا اثری متناسب با معماری و فضای مورد نظر سفارش‌دهنده شکل بگیرد.

 

کاشی هفت رنگ ضرب المثل هر چه بگندد نمکش می زنند، وای به روزی که بگندد نمک

 

این شیوه، امکان آن را فراهم می‌کند که یک ضرب‌المثل قدیمی، یک بیت از شعر فارسی یا حتی عبارتی شخصی و اختصاصی، از قالب کلمات خارج شده و در قالب یک اثر ماندگار از هنر کاشی هفت‌رنگ ایرانی بر روی دیوار یک بنا، فروشگاه، رستوران، اقامتگاه سنتی، خانه یا فضای فرهنگی جلوه‌گر شود.

در حقیقت، کاشی هفت‌رنگ تنها یک پوشش تزیینی برای دیوار و نما نیست؛ در بسیاری از نمونه‌های سنتی و سفارشی، می‌تواند بستری برای نمایش خط، نقش، ادبیات و بخشی از هویت فرهنگی ایران باشد. از همین منظر، استفاده از ضرب‌المثل‌های ایرانی در تابلوهای کاشی، پیوندی میان ادبیات شفاهی مردم و یکی از هنرهای ماندگار معماری ایرانی ایجاد می‌کند.

خشت آذین فام با تکیه بر تجربه در زمینه تولید کاشی هفت‌رنگ، کاشی سنتی و کاشی سفارشی، مجموعه‌ای از این عبارت‌های ارزشمند را در این مقاله گردآوری کرده است تا علاقه‌مندان بتوانند ضمن آشنایی با معنا و کاربرد ضرب‌المثل‌های ایرانی، عبارت مورد نظر خود را برای استفاده در طراحی و سفارش تابلو کاشی انتخاب کنند.

در ادامه، مجموعه‌ای از ضرب‌المثل‌های ایرانی و موارد کاربرد آنها را می‌خوانید؛ مجموعه‌ای که بخشی از گنجینه ارزشمند زبان و فرهنگ مردم ایران را در خود جای داده است و می‌تواند منبعی برای آشنایی با ادبیات عامه و همچنین انتخاب متن مناسب برای طراحی کاشی هفت‌رنگ سفارشی باشد.

 

ضرب‌المثل‌های ایرانی و موارد کاربرد آنها

 

آب این‌جا و نان این‌جا، کجا بروم بهتر از این‌جا؟

مورد استفاده:

در مورد افرادی گفته می‌شود که به آن‌چه دارند قانع هستند و از تلاش و کوشش واهمه دارند.

 

 آب از دستش نمی‌چکد

مورد استفاده:

این مثل در مورد افراد بسیار خسیس استفاده می‌شود.

 

آش را با جاش بردن.

مورد استفاده:

به معنای بهره‌برداری بیش از حد و زیاده‌خواهی است. این ضرب‌المثل به فردی اشاره دارد که در گرفتن چیزی یا سودی، قانع نیست و فراتر از حد معمول می‌طلبد و طمعکار است.

 

آخرش نفهمیدم رفیق منی یا رفیق گرگ.

مورداستفاده:

درمورد افرادی گفته می‌شود که با بهانه‌های مختلف می‌خواهند زیان رساندن به دیگران را عقب بیندازند.

 

آب پاکی را روی دستش ریخت

مورد استفاده:

این مثل هنگامی که بخواهیم کسی را در مورد چیزی بطور کامل ناامید کنیم استفاده میشود.

 

کاشی هفت رنگ ضرب المثل از کوزه همان برون تراود که در اوست

از کوزه همان برون تراود که در اوست

مورد استفاده:

برای بیان اینکه گفتار و رفتار هر کس بر اساس ذات و درونیات خود اوست.

 

آدم گرسنه سنگ را هم می‌خورد.

مورداستفاده:

یعنی هر چیزی در جای خودش ارزش واقعی خود را نشان می‌دهد.

 

آفتابه لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی.

مورد استفاده:

زمانی که در جور کردن مقدمات کاری افراط کنند ولی خود کار را به درستی انجام ندهند استفاده می شود.

 

 

آستین نو، بخور پلو.

مورداستفاده:

درمورد کسانی گفته می‌شود که برای ظاهر و لباس افراد احترام قائل می‌شوند.

 

 آسوده کسی که خر ندارد، از کاه و جو اش خبر ندارد.

مورد استفاده:

یعنی آدم فقیر نگران از دست رفتن مالش نیست وقتی مالی نیست نگرانی از دست دادن هم نیست.

 

آش نخورده و دهان سوخته.

مورداستفاده:

درمورد افراد بی‌گناهی که به غلط گناهکار محسوب می‌شوند به‌کار می‌رود.

 

آشپز که دوتا شد، آش یا شور می‌شه یا بی‌نمک

مورد استفاده:

یعنی وقتی قرار باشد دو نفر در انجام یک کاری شریک شوند، به احتمال زیاد آن کار خراب می‌شود.

 

آش کشک خاله‌ته، بخوری پاته، نخوری پاته.

مورد استفاده:

یعنی این کار را باید انجام دهی. چه دلت بخواد چه دلت نخواد.

 

آن را که حساب پاک است، از محاسبه چه باک است؟

مورد استفاده:

یعنی کسی که در حق دیگران خطایی نکرده است، با این که بخواهند به اعمال او رسیدگی کنند، هیچ واهمه و مشکلی ندارد.

 

آنجا که عرب نی انداخت.

مورد استفاده:

کاربرد آن در مواقع عصبانیت شدید از یک فرد است تا به وی بفهماند از آنجا دور و به مکانی پرت و دور افتاده برود و در واقع با بیان این ضرب المثل به جای استفاده از الفاظ دیگر هدف و منظور خود را به طرف مقابل بفهماند.

 

آن‌چه تو از رو می‌خوانی من از برم.

مورداستفاده:

و افرادی می‌گویند که به‌راحتی فریب دیگران را نمی‌خورند.

 

آن‌چه گذشت افسوس مخور.

مورداستفاده:

به کسانی می‌گویند که افسوس کارهای گذشته را می‌خورند.

 

آن‌قدر شور بود که خان هم فهمید.

مورداستفاده:

درمورد اشخاصی به‌کار می‌رود که با زیاده‌روی در کارهای نادرست خود، صدای آرام‌ترین افراد را هم درمی‌آورند.

 

 انگور خوب نصیب شغال می‌شه.

مورد استفاده:

کنایه از دختران زیبا که دچار شوهران زشت و بد اخلاق می‌شوند.

 

آواز خر در چمن.

مورد استفاده:

در مواردی به‌کار می‌رود که شخص فکر می‌کند تواناتر از دیگران است.

 

آسه برو آسه بیا که گربه شاخت نزنه.

مورد استفاده:

یعنی برای اینکه آسیبی متوجه تو نشود، نباید جلوی چشم دیگران عرض اندام کنی.

 

از آتشی که افروختم خودم سوختم.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌برند که عواقب رفتار غلط‌شان گریبان‌گیر خودشان می‌شود.

 

ازین ستون تا آن ستون فرج است.

مورداستفاده:

برای امید دادن به کسانی به‌کار می‌رود که کاملاً ناامید هستند

 

از ترس گدایی، یک عمر گدایی.

مورداستفاده:

درمورد افرادی گفته می‌شود که عمری را با سختی و فقر می‌گذرانند تا مبادا روزی فقیر شوند.

 

از دماغ فیل افتاده.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افراد از خود متشکر و از خود راضی به‌کار می‌رود که به دیگران فخر می‌فروشند.

 

از کیسه خلیفه می‌بخشد.

مورداستفاده:

این مثل درمورد کسی به‌کار می‌رود که از مال دیگران می‌بخشد.

 

از ماست که بر ماست.

مورداستفاده:

در مواقعی به‌کار می‌رود که هر چه بر سر ما می‌آید چه خوب و چه بد نتیجه اعمال و رفتار خود ما است.

 

از میان همه پیامبران جرجیس نصیب ما شد.

مورداستفاده:

کنایه از بدشانسی و بداقبالی افراد می‌باشد.

 

از درد ناعلاجی به گُربه می‌گه خانوم باجی.

مورد استفاده:

یعنی انقدر گرفتار شده است که مجبور است به افراد ناشایست متوسل شود و یا کسی که از روی ناچاری کارهای ناشایست و کمتر از ارزش خود را قبول کرده باشد.

منظور از گُربه، کسی یا چیزی است که اصلا ارزشِ توجه ندارد اما موقعیت اضطراری انسان سبب می شود که دست نیاز سوی او دراز کند.

در کل وقتی که به ناچار مجبور به پذیرش چیزی یا کسی بشوند، این ضرب المثل را به کار می‌برند.

 

از هفت‌خان رستم گذشتن.

مورداستفاده:

وقتی شخصی برای رسیدن به هدفی موانع بسیار سختی را پشت‌سر می‌گذارد این ضرب‌المثل به‌کار می‌رود.

 

استخوان لای زخم گذاشتن.

مورداستفاده:

به کسی می‌گویند که به هر شیوه‌ای می‌خواهد جلوی پیشرفت کارهای دیگران را بگیرد.

 

اگر برای من آب ندارد، برای تو که نان دارد.

مورد استفاده:

درمورد افرادی به‌کار می‌رود که می‌دانند این کار برای صاحب‌کار سودی ندارد ولی برای خودشان دستمزد دارد.

 

اگر بشود، چه می‌شود.

مورداستفاده:

درمورد افراد خوش‌بینی به‌کار می‌رود که گاه خودشان می‌دانند کاری که در حال انجام آن هستند بی‌فایده است ولی باز هم بر انجام آن اصرار دارند.

 

اگر تو کلاغی من بچه کلاغم.

مورداستفاده به افرادی می‌گویند که فکر می‌کنند خیلی زرنگ و باهوشند.

 

اگر خیلی باسوادی برو خط پیشانی خودت را بخوان.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که به دیگران پند و اندرز بیهوده می‌دهند.

 

اگر پیش همه شرمنده‌ام، پیش دزد روسفیدم.

مورداستفاده:

هنگامی به‌کار می‌رود که فردی بی‌گناه، به انجام عمل خلافی متهم می‌شود و به هیچ شکلی نمی‌تواند به بی‌گناهی خود را ثابت کند.

 

ایراد بنی‌اسرائیلی می‌گیرید.

مورداستفاده:

در مواقعی استفاده می‌شود که شخص برای توجیه کارهای خود بهانه‌های بی‌منطق بیاورد.

 

این امامزاده را که با هم ساختیم.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که دروغ‌های بزرگ می‌گویند و دروغ‌های خود را فراموش می‌کنند.

 

این شتر را جای دیگر بخوابان.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که می‌خواهند رفتار غلطی را از خود دور کنند و عواقب آن کار را به گردن دیگری بیندازند.

 

با دم شیر بازی نکن.

مورداستفاده:

به افرادی که از خطر کار خود مطلع نیستند گفته می‌شود.

 

با شیطان ارزن کاشته.

مورداستفاده:

در مورد افرادی است که برای سود بیشتر با افراد حیله‌گر و مکار معامله می‌کنند.

 

با همه بله، با ما هم بله.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که با تمام حیله‌ها و زرنگی‌ها می‌خواهند دیگران را فریب بدهند.

 

با یک تیر دو نشان زدن.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که با کمترین امکانات بهترین کارها را انجام می‌دهند.

 

با یک گل بهار نمیشه.

مورد استفاده:

به این معنی است که برای رسیدن به یک هدف یا نتیجه مطلوب، تلاش و همکاری افراد مختلف لازم است و یک نفر به تنهایی نمی تواند کاری از پیش ببرد.

معانی و کاربردهای دیگر این ضرب المثل:

برای کامل شدن یک کار، به اجزای مختلف آن نیاز است.
هیچ کس به تنهایی کامل نیست و برای پیشرفت، به کمک دیگران نیاز دارد.
تنوع و تعدد، باعث زیبایی و پویایی می شود.

 

با طناب کسی توی چاه رفتن.

مورد استفاده:

این ضرب المثل به این معنی است که با امید توانایی و یا طرح و برنامه فردی که هیچ لیاقتی ندارد نباید عزم انجام کاری کرد.

 

بابات هم زبانش دراز بود که مجبور شدم بخورمش.

مورداستفاده:

در مورد افراد زورگویی به‌کار می‌رود که برای اثبات خودشان بهانه‌گیری و دلیل‌تراشی می‌کنند.

 

به قاطر گفتند: بابات کیه؟ گفت: داییم اسبه.

مورد استفاده:

در مورد اشخاصی گفته می‌شود که می‌خواهند با پارتی بازی و به واسطه اقوام خود به جایی برسند و کاری را پیش ببرند.

 

باد آورده را باد می‌برد.

مورداستفاده:

در مواردی به‌کار می‌رود که فردی بدون هیچ زحمتی مال و ثروت زیادی بدست می‌آورد، اما به‌یک‌باره از بین می‌رود.

 

بشنو و باور نکن.

مورد استفاده:

وقتی کسی در مورد توانایی خود و یا واقعه ایی حرف بیهوده می‌زند تا دیگران را فریب دهد یا سرشان را گرم کند، گفته‌ می‌شود که‌ بشنو و باور مکن!

 

بالاتر از سیاهی رنگی نیست.

مورد استفاده:

اشاره به این‌که اوضاع از این بدتر نمی‌شود، پس ترس را کنار بگذارید.

 

بُز خَری می‌کند.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که ارزش کالاهای دیگران را کم جلوه می‌دهند تا منافع بیشتری برای آن‌ها داشته باشد.

 

بشنو و باور مکن.

مورداستفاده:

هنگامی به‌کار می‌رود که بگوییم آدم هر حرفی را که بشنود نباید باور کند.

 

به هزار و یک دلیل.

مورداستفاده:

به افرادی گفته می‌شود که از فاجعه کار مطلع نیستند اما اصرار به گفتن آن دارند.

 

بیلش را پارو کرده

مورد استفاده:

به‌ آدم‌ ساده‌لوحی که‌ برای رسیدن‌ به‌ هدفی تلاش‌ میکند، اما در آخرین‌ لحظه‌ به‌ دلیل‌ نادانی و سادگی موفقیت‌ و موقعیتش‌ را از دست‌ میدهد، میگویند.

 

پایت را به اندازه گلیمت دراز کن.

مورد استفاده:

به اندازه‌ای که توانایی داری توقع انجام کاری و یا کسب بهره داشته باش.

 

پوست خرسی را که شکار نکردی نفروش.

مورداستفاده:

به افراد خوش خیالی گفته می‌شود که آرزوهای دور و درازی دارند که غیرممکن است.

 

پز عالی، جیب خالی.

مورد استفاده:

کنایه به آدم پرمدعا و بی پول.

 

پهلوان پنبه.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که خود را بزرگ‌تر از آن‌چه هستند جلوه می‌دهند.

 

تا اَبله در جهان هست مُفلس درنمی‌ماند.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که با کوشش کاری را انجام می‌دهند که اکثراً به ضررشان تمام می‌شود.

 

تا کور شود هرآنکه نتواند دید.

مورداستفاده:

معمولاً در جواب افراد حسود و تنگ‌نظر گفته می‌شود که حداقل موفقیت را برای دیگران نمی‌توانند ببینند.

 

تا پول داری رفیقتم قربان بند کیفتم.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در مورد کسانی است که دوستی با افراد را صرفاً بر اساس ثروت و موقعیت اجتماعی آنها انتخاب کنند و فقط به کسانی که می توانند جاه طلبی های خود را پیش ببرند مهربانی و توجه نشان دهند.

 

تب کرد و مرد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل موقعی که فردی بخواهد از یاوه‌گویی و حرف‌های بی‌اهمیت زدن دوری کند به‌کار می‌رود.

 

تخم‌مرغ دزد، شتر دزد می‌شود.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که از اشتباهات کوچک و اشتباهات بزرگ‌تری می‌رسند.

 

تفرقه بینداز و حکومت کن.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افراد سیاست‌مداری به‌کار می‌رود که با حیله و نیرنگ می‌خواهند به هدف خود برسند.

 

توبه گرگ مرگ است.

مورد استفاده:

در مورد کسانی که قدرت و اراده‌ی کافی برای مقابله با عادات و کارهای ناپسند خود را ندارد مورد استفاده قرار می گیرد.

 

تو خود حدیث مُفَصّل، بخوان از این مُجمل.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در واقع مصرع دوم بیت زیر است:

هرگاه یک «نمونه کوچک» گویای یک «واقعیت بزرگ» باشد، از این عبارت استفاده می‌شود.

این مصرع که امروزه بعنوان ضرب المثل به کار می رود در واقع یک کنایه ادبی است و زمانی به کار می‌رود که یک سخن کوتاه، یک اشاره یا یک اتفاق، گویای تمام جزئیات و حقایق یک موضوع باشد و دیگر نیازی به توضیح بیشتر نباشد.

و یا زمانی استفاده می‌شود که گوینده نمی‌خواهد وارد جزئیات خسته‌کننده شود یا می‌خواهد مخاطب را به چالش بکشد تا با هوش خود، پیام نهفته در یک اشاره کوچک را بفهمد.

 

تیری در تاریکی.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که هر کاری را قبول می‌کنند به امید این‌که شاید بتوانند این کار را انجام دهند.

 

حاجی حاجی مکه.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در واقع کنایه ای به دوستان است و به نوعی گلایه می باشد که مگر سفر حج رفته بودی که این مدت طولانی نبودی.

 

‌جا، جای ماندن نیست.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که در شهر یا جایی‌که زندگی می‌کنند راضی نیستند.

 

جوجه را آخر پاییز می‌شمارند.

مورداستفاده:

نتیجه کار را به پایان کار محول می‌کنند.

 

جور استاد به ز مهر پدر.

مورد استفاده:

این ضرب‌المثل برای کسانی به‌کار می‌رود که از سختی درس و شرایط تحصیلی نزد خانواده‌هایشان شکایت می‌کند.

 

جیک جیک مستونت بود، فکر زمستونت بود.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل درمورد افرادی است که به‌دنبال خوشی‌های زودگذر هستند

 

چاه نکنده منار را می‌دزدد.

مورداستفاده:

به افرادی گفته می‌شود که قبل‌از مقدمات کار، شروع به‌کار می‌کنند.

 

چاه کن همیشه ته چاه است.

مورد استفاده:

یعنی کسی که برای دیگران توطئه می‌کند تا آنها را به دردسر بیندازد، خودش دچار دردسر و گرفتاری می‌شود.

 

چه کشکی، چه پشمی!

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که در مشکلات و سختی قولی می‌دهند و پس‌از رفع مشکلات به قولشان عمل نمی‌کنند.

 

چهار دیواری اختیاری.

مورداستفاده:

در مواردی است که انسان می‌خواهد کاری را با سلیقه و نظر خودش انجام دهد.

 

چیزی که عوض داره، گل نداره.

مورداستفاده:

به افرادی گفته می‌شود که از نتیجه کار بد خود بسیار ناراحت می‌شوند.

 

حاجی ما هم شریکیم.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که بخواهند خود را با گروهی شریک کنند و از منافع شریک شدن بهره‌ی زیادی ببرند.

 

حرف مرد یکی است.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل درمورد افرادی است که با اینکه نظراتش اشتباه است بازهم با لجاجت روی حرف خود پافشاری می‌کند.

 

حساب به دینار، بخشش به خروار.

مورداستفاده:

کنایه به شخصی که در حساب و کتاب بسیار دقیق و در بخشش بسیار دست‌ودلباز است.

 

حکایت موش و قالب پنیر.

مورد استفاده:

کنایه از افرادی است که در داوری‌ها همیشه نفع خودش را در نظر می‌گیرد.

 

خدا به آدم گدا، نه عزا بده و نه عروسی.

مورد استفاده:

یعنی آدم فقیر در هر شرایطی و پیش آمدی در زندگی چه خیر چه شر دچار زحمت می‌شود.

 

خدا شری بدهد که خیر ما در آن باشد.

مورداستفاده:

به افراد طمع‌کاری گفته می‌شود که به هر طریقی دنبال سود بیشتری هستند.

 

خروس اگر خروس باشه توی راه هم می‌خونه.

مورداستفاده:

درباره کسانی به‌کار می‌رود که حرفشان با عملشان یکی باشد.

 

خروس بی‌محل.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که کاری را خارج از وقت مناسب آن انجام می‌دهند.

 

خر را که به عروسی می‌برند برای خوشی نیست، برای آبکشی است.

مورد استفاده:

زمانی گفته می‌شود که فردی زحمتکش را به جشنی دعوت می‌کنند و فقط ظاهرا او میهمان است ولی در اصل او را برای انجام کار مراسم و خدمت کردن دعوت کرده‌اند.

 

خر بیار و باقالی بار کن.

مورد استفاده:

در مواقعی کاربرد دارد که یک نفر از طرف آدم پرزور و قوی‌تر از خود ظلمی می‌بیند و چون زورش به او نمی‌رسد ناچار حکم او را می‌پذیرد. به عبارت دیگر ﻭﻗﺘﯽ ﺑﻪ ﮐﺎﺭ ﻣﯽ‌ﺭﻭﺩ ﮐﻪ می‌خواهی؛ ﺣﻖ‌ﺧﻮﺩﺕ ﺭﺍ ﺍﺯ ﮐﺴﯽ ﺑﮕﯿﺮﯼ، ﺍﻣﺎ ﮔﺮﻓﺘﺎﺭ ﺩﺭﺩﺳﺮﯼ بزرگتر ﻣﯽ‌ﺷﻮﯼ ﮐﻪ ﺍﺭﺯﺵ ﮔﺮﻓﺘﻦ خواسته‌ات ﺭﺍ ﻧﺪﺍﺭﺩ ﻭ ﺍﺯ ﺁﻥ ﻣﯽ‌گذری.

 

خلایق هرچه لایق.

مورد استفاده:

هر کس آنچه را که لیاقتش را دارد به دست می آورد و این گفته به شکل ضرب المثل خلایق هرچه لایق در بین مردم رایج است و به عنوان راهی برای توجیه پاداش ها یا عواقبی که افراد با آن روبرو هستند مطرح می شود.

 

خواهی نشوی رسوا هم‌رنگ جماعت شو.

مورداستفاده:

کنایه از افراد دانا و فهمیده به تحمل افراد ساده و خوش‌باور

 

خود کرده را تدبیر نیست.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که از روی نادانی بلاهای زیادی به سرشان می‌آید.

 

خودش را بیار ولی اسمش را نیار.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که چیزهایی را اصلاً نمی‌پسندند و به آن احتیاج شدید پیدا می‌کنند.

 

خیاط هم در کوزه افتاد.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که از عاقبت کارهای زشت خود خبر ندارند.

 

دانه دیدی، دام ندیدی.

مورداستفاده:

درمورد افرادی گفته می‌شود که با غرور کاذب شان دچار دردسر می‌شوند.

 

در دروازه رو می‌شه بست، اما دهان مردم را نمی‌شه بست.

مورداستفاده:

برای تأکید بر عمل درست خود بدون تأثیرپذیری از اطرافیان اشاره دارد.

 

دروغ از دروازه تو نمی‌آید.

مورداستفاده:

در مواردی گفته می‌شود که فرد دروغ‌گویی، دروغی غیر قابل باور بگوید.

 

دروغ مصلحت‌آمیز بهتر از راست فتنه‌انگیز.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل اشاره به این دارد که هر حرف راستی نباید گفته شود.

 

دزد باش و مرد باش.

مورداستفاده:

کنایه از اشخاصی است که اگر کار اشتباهی انجام می‌دهند اما اصول انسانیت و جوانمردی را زیر پا نمی‌گذارند.

 

دست بده ندارد.

مورداستفاده:

درمورد افراد تنگ‌نظر و خسیس به‌کار می‌رود که حتی برای نزدیکان خود هم حاضر نیستند قدمی بردارند.

 

دست بالای دست بسیار است.

مورد استفاده:

این ضرب المثل اشاره به یک واقعیت اجتماعی دارد که می‌گوید همیشه در هر جامعه‌ای، فردی وجود دارد که دارایی و برتری بیشتری نسبت به دیگران دارد. این واقعیت می‌تواند در زمینه‌های مختلفی مانند ثروت مالی، قدرت سیاسی، استعداد فردی و غیره رخ دهد.

 

دست پیش میگیری پس نیفتی.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در مورد کسانی کاربرد دارد که برای رفع اتهام و اشتباهات  دیگران را متهم می کنند.

 

دسته‌گل به آب داد.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که ناخواسته کاری را انجام می‌دهند که برای خودشان و دیگران باعث عذاب و بدبختی من شود.

 

دشمن دانا به از نادان دوست.

مورداستفاده:

کنایه به افرادی است که در انتخاب دوست اشتباه می‌کنند و گرفتار می‌شوند.

 

دعوا سر لحاف ملانصرالدین بود.

مورداستفاده:

در مورد کسی که در یک جنگ یا دعوا دخالتی نداشته اما ضرر ببیند و یا در یک دعوای ساختگی مالی از کف بدهد، به‌کار می‌رود.

 

دل به دل راه دارد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل درمورد افرادی که به‌شدت به یکدیگر علاقه‌مند هستند ولی به دلایلی از یکدیگر دور می‌باشند به‌کار می‌رود.

 

دو قورت و نیمش باقیست.

مورداستفاده:

در مورد افراد قدرنشناسی به‌کار می‌رود که هر چه امکانات از دیگران بگیرند بازهم ناراضی‌اند.

 

دوباره بسم‌الله… .

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که هنوز یک کار را تمام نکرده به سراغ کار دیگری می‌روند.

 

دوستی با مردم دانا نکوست.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که می‌دانند معاشرت با افراد دانا سعادتمندی می‌آورد.

 

دوستی خاله‌خرسه.

مورداستفاده:

در مورد افراد نادانی به‌کار می‌رود که حتی وقتی با نیت خیر هم کاری می‌خواهند انجام دهند، نتیجه نامناسبی به‌همراه دارد.

 

دیگران کاشتند و ما خوردیم، ما بکاریم دیگران بخورند.

مورداستفاده:

به افراد خیرخواه و نیکوکاری گفته می‌شود که ممکن است از اعمال نیکشان در این دنیا استفاده‌ای نبرند.

 

دیوانه چو دیوانه ببیند خوشش آید.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که در هر شرایطی همدل و هم خون خود را پیدا می‌کند.

 

رحمت به دزد سر گردنه.

مورد استفاده:

این ضرب‌المثل موقعی به‌کار می‌رود که از کسی انتظار بی‌انصافی و زورگویی را نداریم و برعکس او از همه بی‌انصاف تر است.

 

رطب خورده کی منع رطب کند.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که حرف و عمل آن‌ها یکی باشد و کاری که خود انجام می‌دهد برای دیگران منع نمی کند.

 

رمـّال اگر غیب می‌دانست خود گنج پیدا می‌کرد.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که ادعا می‌کنند از گذشته و آینده خبر دارند.

 

روغن ریخته را نذر امامزاده کرده.

مورداستفاده:

وقتی کسی چیزی را که ازبین‌رفته و یا ارزش خود را از دست داده را ببخشد.

 

زبان سرخ، سر سبز می‌دهد بر باد.

مورد استفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که مواظب کلام خود نیستند و باعث دردسر برای خودشان می‌شوند.

 

زخم زبان از زخم شمشیر بدتر است.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که با زبان تلخ خود باعث ناراحتی دیگران می‌شوند.

 

زردآلو را برای هسته‌اش می‌خورد.

مورداستفاده:

درمورد افراد تنگ‌نظر و خسیس به‌کار می‌رود که برای رسیدن به سود ناچیزی تن به هر کاری می‌دهند.

 

زن اگر ره بازار گیرد بِزن وگرنه تو در خانه بنشین چو زن.

 مورد استفاده:

جراتشو ندارم بگم .... همیمجوری چون ضرب المثل بود آوردم

 

سحرخیز باش تا کامروا باشی.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل برای تشویق مردم به سحرخیزی و پرهیز از تنبلی و تن‌پروری به‌کار می‌روند.

 

سر پیری و معرکه گیری.

مورد استفاده:

این ضرب المثل مخصوص افراد مسن است که در سنین پیری تازه به فکر عشق و ازدواج افتاده اند یا کارهایی انجام می دهند که بیشتر مختص جوانان است.

 

سر شاخه نشسته از بیخ می‌برد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که با کارهای غیرعقلانی به خودشان ضرر می‌رسانند.

 

سَرم را سَرسَری مَتراش ای استاد سَلمانی

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل را افرادی به‌کار می‌برند که می‌خواهند بگویند من در شهر و دیار خود، آدم مهم و سرشناسی هستم.

سرم را سرسری متراش ای استاد سلمانی...... که هر کس در دیار خود سری دارد و سامانی

 

سلام گرگ بی طمع نیست.

مورد استفاده:

در واقع نوعی هشدار است که مراقب باشید زیرا خوبی ای که از طرف دشمن به شما می رسد ممکن است تله ای باشد و به این شکل ضرب المثل یادآوری می کند که به هر کسی نباید اعتماد کرد.

سنگ مفت، گنجشک مفت.

مورداستفاده:

درمورد اشخاصی گفته می‌شود که از انجام هر کاری می‌ترسند درصورتی‌که آن کار اصلاً ضرری ندارد

 

سیر از گرسنه خبر نداره.

مورداستفاده:

در مورد کسانی که از هم بی‌خبر‌اند به‌کار می‌رود.

 

سوزن در انبار کاه.

مورد استفاده:

هنگامی که می خواهیم دشواری یافتن مطلب یا چیزی را در میان حجم زیادی از اطلاعات و اشیاء بیان کنیم، اغلب از این ضرب المثل استفاده می‌شود. این استعاره به کار تقریباً غیرممکن یعنی یافتن یک سوزن کوچک در میان مقدار زیادی کاه در انبار اشاره دارد.

 

سوزن همه را می‌پوشاند؛ اما خودش لخت است.

مورد استفاده:

این مثل درباره انسان‌های بخشنده‌ای به کار می‌رود که فقط به فکر دیگران هستند و اغلب از خودشان غافل می‌مانند.

 

شاه می‌بخشد، وزیر نمی‌بخشد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل هنگامی‌که فرد زیردست از بخشش بزرگ‌ترش نسبت ‌به دیگران دریغ می‌کند به‌کار می‌رود.

 

شاهنامه آخرش خوش است.

مورد استفاده:

این ضرب المثل به ما می گوید که تنها به هدف نهایی که می‌خواهید به آن برسید فکر کنید و با پشتکار برای رسیدن به آن تلاش کنید و این نیاز به صبر، پشتکار و تمایل به انجام کار سخت لازم برای موفقیت طولانی مدت دارد؛ با این طرز فکر، خود را برای رشد و موفقیت طولانی مدت در حرفه خود آماده می کنید.

 

شتر دیدی ندیدی.

مورداستفاده:

در مورد افرادی گفته می‌شود که از رازی مطلع هستند ولی باید وانمود کنند که چیزی ندیده‌اند.

 

شتر سواری دولا دولا نمیشه.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در مورد کسانی به کار می رود که می خواهند کاری را انجام دهند و به هدفی برسند اما راه و روش انجام آن را نمی دانند علاوه بر این سعی در مخفی کردن آن دارند اما در نهایت این مساله برای همگان مشخص می شود و همه می فهمند که آن فرد مشغول چه کاری است.

 

شده حکایت روباه و مرغ‌های قاضی.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل برای پرهیز کردن افراد عادی جامعه از درافتادن با ثروتمندان و افراد بانفوذ حکومت به‌کار می‌رود.

 

شده ملانصرالدین، الاغی را که سوار شده، حساب نمی‌کند.

مورداستفاده:

در مورد افراد بی‌سواد و نادان به‌کار می‌رود.

 

شریک دزد و رفیق قافله.

مورداستفاده:

درمورد اشخاصی به‌کار می‌رود که با طرفین دعوا زدوبند داشته باشند.

 

شق‌القمر کرده.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که یک کار آسان را انجام می‌دهند و فکر می‌کنند کار بزرگی کرده‌اند.

 

شکم گرسنه ایمان ندارد.

مورد استفاده:

به افراد فقیری گفته می‌شود که ممکن است بخاطر نداری نتوانند به تعهدات و قول‌های خود عمل کنند.

 

صدایش صبح بلند می‌شود.

مورداستفاده:

کنایه از برخورد آدم دانا با آدم نادان.

 

طوطی وار یاد گرفتن.

مورد استفاده:

به مفهوم یادگیری بدون درک و فهم عمیق از مطلب و تنها به تکرار بدون شناخت و درک واقعی اشاره دارد.

 

عجب داستانی بود کل‌علی؟

مورداستفاده:

به شخصی گفته می‌شود که می‌خواهد خود را با حَرف بزرگ با شخصیت جلوه دهد.

 

عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد.

مورد استفاده:

به این معنی است که اگر خداوند بخواهد از دشمنی های دیگران که در ظاهر برای ما بد است به ما برکت و رحمت برساند و به این شکل بدی آنها را به خیر تبدیل کند.

 

عروس که مادر شوهر نداره، اهل محل مادر شوهرشند.

مورد استفاده:

زمانی به کار می رود که اهل محل و همسایه‌ها در کار تازه عروس دخالت می‌کنند.

 

عزراییل در خانه‌اش قدم می‌زند.

مورداستفاده:

درمورد افرادی که به مرگ نزدیک هستند به‌کار می‌رود.

 

عطایش را به لقایش بخشید.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مواقعی به‌کار می‌رود که شخصی بدون چشم‌داشت و توقع چیزی را از روی کرم ببخشد.

 

علاج واقعه قبل‌از وقوع باید کرد.

مورداستفاده:

در مواقعی به‌کار می‌رود که شخص با برنامه‌ریزی درست می‌تواند از حوادث پیشگیری کند.

 

عیسی به دین خود، موسی به دین خود.

مورداستفاده:

زمانی به‌کار می‌رود که از کسی بخواهیم درکار ما دخالت نکند و کاری به‌کار ما نداشته باشد.

 

فکر نان کن که خربزه آب است.

مورداستفاده:

درمورد افرادی به‌کار می‌رود که کارهای کوچک و کم ‌اهمیت را به کارهای بزرگ و پراهمیت ترجیح می‌دهند.

 

فلفل نبین چه ریزه بشکن ببین چه تیزه.

مورد استفاده:

در مورد افرادی به کار می رود که به دلیل جثه، سن یا تجربه دست کم گرفته شده اند. این ضرب المثل یادآوری میکند که ظاهر می تواند فریبنده باشد و ما هرگز نباید توانایی های کسی یا چیزی را بر اساس سن، جثه یا ظاهر در نظر بگیریم.

 

فواره چون بلند شود، سرنگون شود.

مورداستفاده:

به افرادی گفته می‌شود که ظرفیت جاه و مقام خود را نمی‌دانند.

 

فوت کوزه‌گری است.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که بدون داشتن تجربه و مهارت کافی کاری را انجام می‌دهند.

 

فقیر در جهنم نشسته.

مورد استفاده:

یعنی هر چه از دست انسان فقیر برود، می‌گوید: به جهنم.

 

فیلش یاد هندوستان کرده.

مورد استفاده:

در مورد شخصی است که به یاد روزگار خوش گذشته افتاده است.

 

ﻓﯿﻞ ﺯﻧﺪﻩ ﻭ ﻣﺮﺩه اش ﺻﺪ ﺗﻮﻣﺎﻥ ﺍﺳﺖ.

مورد استفاده:

یعنی ارزش و احترام ﺷﺨﺺ نیکوکار در زمان حیات و پس از مرگش به یک میزان است.

 

فیل و فنجان.

مورد استفاده:

یعنی ﺩﻭ چیز که شاید در مواردی هم شباهتی داشته باشند ولی از لحاظ شکل و قیافه و عملکرد به هیچ وجه قابل قیاس نیستند.

 

 

قدر عافیت کسی داند که به مصیبتی گرفتار آید.

مورد استفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افراد ناسپاسی به‌کار می‌رود که قدر و ارزش داشته‌هایشان را نمی‌دانند.

 

قسم حضرت عباس را باور کنم یا دم خروس را.

مورداستفاده:

در مورد افرادی گفته می‌شود که خیلی راحت قسم دروغ می‌خورند.

 

قوز بالا قوز.

مورداستفاده:

در مورد افراد گرفتاری به‌کار می‌رود که هنوز مشکل اول‌شان حل نشده مشکل دیگری به آن اضافه می‌شود.

 

قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود.

مورد استفاده:

با اندوختن و پس انداز کم ولی مداوم سرمایه بزرگی فراهم میشود.

 

قناعت توانگر کند مرد را.

مورد استفاده:

یعنی اگر فردی به آنچه دارد قانع باشد و رضایت دهد، می تواند زندگی خوب و رضایت بخشی داشته باشد.

امام رضا علیه السلام در پاسخ به پرسشی که در مورد قناعت چیست گفته است:

الْقَنَاعَةُ تَجْتَمِعُ إِلَى صِیَانَةِ النَّفْسِ وَ عِزِّ الْقَدْرِ
قناعت همنشین کرامت و سربلندی است.

از سایه ی هر کفر و گناهی بگریز       از معرض آتش تباهی بگریز
می خواهی اگر عزیز و ایمن باشی       از وسوسه ی زیاده خواهی بگریز

بحارالأنوار / ج 75 / ص 349

 

کار از محکم‌کاری عیب نمی‌کند.

مورداستفاده:

کنایه از وسواس و محکم‌کاری بیش‌از اندازه در کارها.

 

کار نیکو کردن از پر کردن است.

مورداستفاده:

کنایه از انجام کارهای مهم و سخت که با تمرین زیاد حاصل می‌شود.

 

کاه بده، کالا بده، یک قاز و نیم بالا بده.

مورد استفاده:

کنایه از توقع بیش‌ازحد دیگران از آدم.

 

کاه ﭘﯿﺶ ﺳﮓ ﻭﺍﺳﺘﺨﻮﺍﻥ پیشﺧﺮ نهادن.

مورد استفاده:

زمانی گفته می شود که ﮐﺎﺭﯼ را بر خلاف معمول آن ﻭ ﻭﺍﺭﻭﻧﻪ ﺍﻧﺠﺎﻡ بدهند.

 

کاسه داغتر از آش.

 مورد استفاده:

کنایه به فردی که در یک ماجرا نقش مهمی ندارد ولی به نوعی خودش را به عنوان مهمترین فرد در ماجرا معرفی می‌ کند و ممکن است سعی کند توجه افراد را به خودش جلب کند.

 

کبوتر با کبوتر، باز با باز، کند هم‌جنس با هم‌جنس پرواز.

مورداستفاده:

کنایه از رفت‌وآمد افراد هم طبقه با یکدیگر است.

 

ﮐﺒﮑﺶ(کبکت) ﺧﺮﻭﺱ ﻣﯽﺧﻮﺍﻧﺪ.

مورد استفاد:

کنایه به کسی که ﺷﺎﺩ ﻭ ﺳﺮﺣﺎﻝ باشد.

 

ﮐﺴﯽ ﮐﻪ ﺧﺮ ﺭﺍ ﺑﺎﻻ ببرد، ﭘﺎﯾﯿﻦ هم ﻣﯽﺗﻮﺍﻧﺪ ﺑﯿﺎﻭﺭﺩ.

مورد استفاده:

یعنی اختیار و ﺳﺮﺭﺷﺘﻪ و کنترل هرﮐﺎﺭﯼ ﺩﺭ ﺩﺳﺖ خالق و ابداع ﮐﻨﻨﺪﻩ ﺁﻥ ﺍﺳﺖ.

 

کجا خوش است؟ آنجا که دلخوش است.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که با مشکلات زیاد زندگی می‌کنند اما دل‌خوشی دارند.

 

کف‌گیرش به ته دیگ خورده.

مورداستفاده:

کنایه به افرادی که دارایی‌شان تمام شد و پولی در بساط ندارند به‌کار می‌رود.

 

کلاغ می‌خواست راه رفتن کبک را یاد بگیرد، راه رفتن خودش را هم فراموش کرد.

مورداستفاده:

کنایه از اشاره به تقلید کورکورانه می‌باشد.

 

ﮐﻼﻍ ﺳﺮ ﻻﻧﻪ ﺧﻮﺩﺵ ﻗﺎﺭﻗﺎﺭ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ.

مورد استفاده:

ﺑﻪ ﺧﻮﯾﺸﺎﻥ ﻭ ﻧﺰﺩﯾﮑﺎﻥ ﻧﺎﺳﺰﺍﮔﻮﯾﯽ ﺷﺎﯾﺴﺘﻪ ﻧﯿﺴﺖ. نظیر: فحش به فامیل تف سر بالاست.

 

تف سر بالا.

مورد استفاده:

بدگویی از نزدیکان به خود شخص بر می گردد.

 

کلاهش پس معرکه است.

مورد استفاده:

به کسی گفته می‌شود که همیشه در کارها ضرر و زیان می‌بیند.

 

کوه به کوه نمی‌رسه، آدم به آدم می‌رسه.

مورداستفاده:

کنایه از آنست که انسان‌ها همیشه به یکدیگر نیازمند هستند.

 

ﮔﺎﻭ ﻧُﻪ ﻣﻦ ﺷﯿﺮ ده.

مورد استفاده:

این ضرب المثل درباره ﮐﺴﯽ به کار می‌رود ﮐﻪ ﺑﺎ ﺣﺮﻑ ﯾﺎ ﺣﺮﮐﺖ ﻧﺎﺷﺎﯾﺴتی همه نیکی‌ها را که در مقابل افراد انجام داده، بی اثر و ضایع کند.

 

گدا به گدا رحمت خدا.

مورداستفاده:

درمورد آدم فقیری که، از آدم فقیرتر از خودش درخواست کمک می‌کند به‌کار می‌رود است.

 

گربه را باید دم حجله کشت.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مواردی به‌کار می‌رود که آدم باید از آغاز هر کاری جلوی سو استفاده دیگران را بگیرد و در اول کار قدرت واقعی خود را نشان می‌دهد تا دیگران حساب کار دستشان بیاید.

 

گربه و موش باهم ساختند، وای به حال بقال.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مواردی کاربرد دارد که دو دشمن بخواهند بر ضد یک دشمن مشترک با یکدیگر متحد شوند.

 

ﮔﺮﺑﻪ ﺑﻪ ﺩنبه ﺍﻓﺘﺎﺩ، ﺳﮓ ﺑﻪ ﺷﮑﻤﺒﻪ ﺍﻓﺘﺎﺩ.

مورد استفاده:

ﺩﺭﺑﺎﺭﻩ ﮐﺴﯽﮐﻪ ﭘﺮﺧﻮر ﻭ ﺷﮑﻤﻮست به کار می‌رود.

 

ﮔﺮﺑﻪﺭﻗﺼﺎﻧﯽ ﮐﺮﺩﻥ.

مورد استفاده:

یعنی ﺍﺷﮑﺎﻝ ﺗﺮﺍﺷﯽ ﮐﺮﺩﻥ، ﺍﻣﺮﻭﺯ ﻭ ﻓﺮﺩﺍ ﮐﺮﺩﻥ، ﺑﺎﺯﯼ ﺩﺭ ﺁﻭﺭﺩﻥ.

 

ﮔﺮﮒ ﺩﺭ ﻟﺒﺎﺱ ﻣﯿﺶ.

مورد استفاده:

در مورد افرادی به کار می رود که در ﻇﺎﻫﺮ ﻧﯿﮑﻮﮐﺎﺭ ﻭ ﻣﺼﻠﺢ‌اند ﻭﻟﯽ ﺩﺭ ﺑﺎﻃﻦ ﻓﺎﺳﺪ ﻭ ﺭﯾﺎﮐﺎﺭ هستند.

 

ﮔﺮﮒ ﻭ ﻣﯿﺶ ﺍﺯ ﯾﮏﺟﺎ ﻣﯽﺧﻮﺭﻧﺪ.

مورد استفاده:

این ضرب المثل درباره ﺟﺎیی به کار می‌رود ﮐﻪ ﻋﺪﺍﻟﺖ ﻭ ﺍﻣﻨﯿﺖ ﺑﺮﻗﺮﺍﺭ ﺍﺳﺖ و کسی به دیگری آزار نمی‌رساند.

 

ﮔﺮﮒ ﺩﻫﻦﺁﻟﻮﺩﻩ ﻭ ﯾﻮﺳﻒ ﻧﺪﺭﯾﺪﻩ.

مورد استفاده:

ﺑﺪﻭﻥ ﮔﻨﺎﻩ ﮔﺮﻓﺘﺎﺭ عقوبت ﺷﺪﻥ. نظیر: آش نخورده و دهن سوخته.

 

گر صبر کنی ز غوره حلوا سازی.

مورد استفاده:

در واقع به این معنی می باشد که اگر در زندگی تلاش و صبر کنیم و با مشکلاتی که در راهمان قرار دارد، مقابله کنیم، در نهایت به هدفی که مدنظر داریم خواهیم رسید.

 

گفتم آدم نمی‌شوی، نگفتم شاه نمی‌شوی.

مورد استفاده:

اشاره به کسانی که به قدرت و پولشان می‌نازند ولی اخلاق و رفتار خوبی ندارند.

 

ﮔﻔﺘﻨﺪ ﺧﺮﺱ ﺗﺨﻢ ﻣﯽﮔﺬﺍﺭﺩ ﻭ ﯾﺎ ﺑﭽﻪ ﻣﯽﮐﻨﺪ؟ ﮔﻔﺖ ﺍﺯ ﺍﯾﻦ ﺩﻡﺑﺮﯾﺪﻩ ﻫﺮﭼﻪﺑﮕﻮﯾﯽ ﺑﺮ ﻣﯽﺁﯾﺪ.

مورد استفاده:

ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﺁﺩﻡ ﺭﻧﺪ ﻭ ﻫﻤﻪ ﻓﻦ ﺣﺮﯾﻒ ﻫﺮﮐﺎﺭﯼ ﺑﺮ ﻣﯽﺁﯾﺪ.

 

گول رنگ‌شو خورد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل در مورد افرادی به‌کار می‌رود که به‌خاطر جزئیات بی‌اهمیت اتحاد و همدلی شان را از دست می‌دهند.

 

ﮔﻨﺠﺸﮏ ﺍﻣﺴﺎﻟﯽ ﮔﻨﺠﺸﮏ ﭘﺎﺭﺳﺎﻟﯽ ﺭﺍ ﻗﺒﻮﻝ ﻧﺪﺍﺭﺩ.

مورد استفاده:

کنایه به فردی که ﭼﯿﺰﯼ ﻧﯿﺎﻣﻮﺧﺘﻪ و می‌خواهد به شخص با تجربه‌ای آموزش بدهد. نظیر: غوره نشده، مویز شده.

 

ﮔﻨﺠﺸﮏ ﺭﻭﺯﯼ ﺑﻮﺩﻥ.

مورد استفاده:

هر گاه بخواهند بگویند فردی بسیار فقیر است میگویند فلانی گنجشک روزی است.

 

گندم نمای جو فروش مباش.

مورد استفاده:

کنایه به فردی که در ظاهر کار خوب انجام میدهد ولی در پشت سر بدی میکند.

 

گهی پشت به زین و گهی زین به پشت.

چنین است رسم سرای دُرُشت ..... گهی پشت به زین، گهی زین به پشت

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل بیشتر برای بیان ناپایداری خوشی‌ها و ناخوشی‌های روزگار به‌کار می‌رود.

 

ما راباش که از بز دنبه میخواهیم .

مورد استفاده:

کنایه از توقع نابجا داشتن است.

 

مار از پونه بدش می‌آید، در لانه‌اش سبز می‌شود.

مورد استفاده:

این ضرب المثل زمانی استفاده می‌شود که کسی از چیز یا شخصی گریزان باشد و مرتبا با آن رو به رو شود.

 

ﻣﺎﺭ ﺩﺭ ﺁﺳﺘﯿﻦ ﭘﺮﻭﺭﺩﻥ.

مورد استفاده:

یعنی ﺁﺩﻡ شروری ﺭﺍ بدون اطلاع ﺣﻤﺎﯾﺖ ﮐﺮﺩﻥ و پرورش دادن.

 

ماﺭﮔﺰﯾﺪﻩ ﺍﺯ ﺭﯾﺴﻤﺎﻥ ﺳﯿﺎﻩ ﻭ ﺳﻔﯿﺪ ﻣﯽﺗﺮﺳﺪ.

مورد استفاده:

ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺍﺯ ﻫﺮﮐﺲ ﻭ ﻫﺮ ﭼﯿﺰ ﺁﺳﯿﺐ و یا چشم ﺯﺧﻤﯽ ﺑﺒﯿﻨﺪ ﺁﻥ ﺭﺍ ﻓﺮﺍﻣﻮﺵ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ و همیشه از موارد مشابه آن ترس دارد.

 

مال بد بیخ ریش صاحبش.

مورد استفاده:

زمانی به کار می‌رود که اگر وسیله‌ای دارای عیب و ایراد باشد، همیشه به صاحبش باز گردانده می شود و صاحب آن وسیله هم به ناچار باید آن را بپذیرد.

 

مال مفت و دل بی‌رحم.

مورد استفاده:

هنگامی‌ به کار می رود که فردی به مال مفت و مجانی رسیده و آن را اسراف و ریخت و پاش می‌کند.

 

مال یک جا می‌رود ایمان هزار جا.

مورد استفاده:

این ضرب المثل در موقعیتی استفاده می‌شود که مالی از فردی دزدیده و یا گم شود و مالباخته بدون اطمینان به همه کس شک و ظن داشته باشد.

 

ماه پشت ابر نمی‌ماند.

مورد استفاده:

یعنی هر چقدر هم بخواهند مانع کشف حقیقت شوند عاقبت حقیقت آشکار می‌شود.

 

ماهی از سَر گُنده گردد نی ز دُم.

مورد استفاده:

برای بیان اینکه ﻣﻔﺎﺳﺪ ﻭ ﮔﻤﺮﺍهی‌ها همیشه از بزرگان و  کسانی سر می‌زند که در جامعه شناخته شده هستند و مسؤولیتی دارند.

 

ﻣﺎﻫﯽ ﺭﺍ ﻫﺮ ﻭﻗﺖ ﺍﺯﺁﺏ ﺑﮕﯿﺮﯼ ﺗﺎﺯﻩ ﺍﺳﺖ.

مورد استفاده:

به این معناست که هیچ وقت برای انجام کاری که شخصی می‌خواهد انجام دهد دیر نیست. همچنین، هرگز برای جبران آنچه که به خوبی انجام نداده، دیر نیست. به عبارت دیگر، این ضرب‌المثل بیان می‌کند که همیشه و تحت هر شرایطی می‌توان کاری را که شخص می‌خواهد انجام دهد، به انجام رساند.

 

ما پوستین ول کردیم، پوستین ما رو ول نمی‌کنه.

مورد استفاده:

این مثل هنگامی استفاده می‌شود که فردی به امید سودی در کاری دخالت کند و در آن گرفتار شود و اگر کسی به او نصیحت کند که از خیر این کار بگذر برای دفاع از خود این مثل را استفاده می‌کند.

 

مثل سگ پشیمان است.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که به‌خاطر طمع‌کاری هستی خود را از دست می‌دهند.

 

مثل سیبی که از وسط نصف شده باشد.

مورد استفاده:

کاربرد این ضرب المثل وقتی است که دو نفر و یا دو چیز شباهت فراوانی به یکدیگر داشته باشند.

 

مثل کبک سرش را زیر برف کرده.

مورد استفاده:

فردی که متوجه عیب خود نیست و از همه چیز بی خبر است.

 

مرغ یک پا دارد.

مورداستفاده:

کنایه از لجاجت و سرسختی نسبت‌به کارهای ناشایست.

 

مرغ همسایه غازه.

مورد استفاده:

این ضرب المثل بیانگر نوعی حس خود‌کم‌بینی است به این ترتیب که وقتی کسی خود یا جنس خود را از دیگران کمتر و بی‌ارزشتر بداند به کار می‌رود و فردی که این مثل در مورد وی صدق می‌کند همیشه بر این باور است که دیگران از وی بهتر هستند یا جنس یا کالایی که در دست آنها است از جنس وی برتر است.

 

مرغی که تخم طلا می‌کرد مُرد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل وقتی بخواهند جواب قاطع و روشنی به افراد طمع‌کار بدهند به‌کار می‌رود.

 

مژدگانی که گربه ما عابد شد.

مورداستفاده:

درمورد افرادی به‌کار می‌رود که تمام عمر خود را با فریب‌کاری گذرانده‌اند، اما سعی دارند تا خود را عابد نشان دهند.

 

ملا، خدا بد نده.

مورداستفاده:

به افرادی می‌گویند که بیماری خود را بیش ‌از حد بزرگ جلوه می‌دهند.

 

من از تو پول خواستم نه فتوا.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل برای افرادی که به نیت کمک گرفتن از شخصی اقدام می‌کنند و آن فرد در جواب فقط حرف می‌زند و نصیحت می‌کند.

 

من خیک را ول کردم اما خیک مرا ول نمی‌کند.

مورداستفاده:

درمورد افرادی به‌کار می‌رود که خودشان را درگیر حل مشکلی می‌کنند و بعد گرفتار آن مشکل من شوند.

 

موقع رقص من هم می‌شه.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که با لجبازی کاری انجام می‌دهند که باعث اذیت و آزار دیگران می‌شود.

 

نابرده رنج، گنج میسر نمی‌شود.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که در مسیر زندگی با تحمل و سختی به موفقیت می‌رسند.

 

نادر(شاه) هم رفت و برنگشت.

مورداستفاده:

درمورد افرادی که خیلی به خودشان و توانایی‌هایشان اطمینان دارند به‌کار می‌روند.

 

نان خودش هم از گلویش پایین نمی‌رود.

مورداستفاده:

در مورد افراد حریص و طماعی به‌کار می‌رود که از پول و دارایی خود راضی نمی‌شوند ذره‌ای خرج کنند.

 

نانش بده، نامش مپرس.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که عمل نیک را برای رضای خدا انجام می‌دهند.

 

نرود میخ آهنین در سنگ.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به کار می رود که به ‌خاطر نادانی هیچ نصیحتی را قبول نمی‌کنند.

 

نعل وارونه می‌زنه.

مورداستفاده:

در مورد افرادی به‌کار می‌رود که خیلی ماهرانه کاری را انجام می‌دهند ولی می‌توانند خلاف آن کار را ثابت کنند.

 

نمک گیر شد.

مورداستفاده:

در مورد تعهد اخلاقی افراد نسبت ‌به یکدیگر به‌کار می‌رود.

 

نوش‌دارو بعد مرگ سهراب.

مورداستفاده:

زمانی به‌کار می‌رود که فردی در اثر نادانی عمل اشتباهی را انجام داده و درصدد برمی‌آید تا اشتباهش را جبران نماید.

نه خانی آمده، نه خانی رفته.

در مورد پوشش اشتباهات بی‌ضرر افراد به‌کار می‌رود.

 

نه کور می‌کند، نه شفا می‌دهد.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل برای اشاره به بی‌اثر بودن کاری یا رفتاری به‌کار می‌رود.

 

نه نَرِ نَر است، نه ماده ماده.

مورداستفاده:

کنایه از افرادی است که نمی‌خواهند جواب قاطع و روشنی به کسی بدهند.

 

نیش عقرب نه از ره کین است.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که با رفتارشان به دیگران آسیب می‌رسانند، اما نیت بدی ندارند.

 

وقتی همه کدخدا باشند ده ویران می‌شود.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که با دخالت بی‌جا در کارها باعث خراب شدن آن کار می‌شوند.

 

هرچه کنی به خود کنی.

مورداستفاده:

برای تشویق افراد به کارهای خوب و شایسته به‌کار می‌رود.

 

هر چیز که خوار(بی ارزش) آید، یک روز به‌کار آید.

مورداستفاده:

هنگامی‌که بخواهیم بگوییم چیزی هرچند کم‌ارزش روزی به دردی می‌خورد و یک وقتی ارزشمند خواهد شد.

 

هرچیزی تازه‌اش خوبه، الا دوست.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل برای هوشیار کردن افراد درمورد حفظ روابط و دوستی‌های قدیمی به‌کار می‌رود.

 

هر وقت کسی شدی بگو خراب کنم.

مورداستفاده:

درمورد افرادی است که بدون هیچ‌گونه فکری دستورات عجیب و غیرمعقول می‌دهند.

 

هرکسی را بهر کاری ساختند.

مورد استفاده:

برای بیان اینکه هر فردی مهارت ها و توانایی های منحصر به فردی دارد که او را از دیگران متمایز می کند و این نشان می دهد که هیچ کس نمی تواند بر همه چیز مسلط شود، زیرا هر فرد به حوزه تخصصی خاص خود محدود می شود.

 

هر چه می‌گویم نَر است می‌گوید بدوش.

مورداستفاده:

به کسی گفته می‌شود که اصرار زیاد به‌کار غیرممکن دارد.

 

همه از گندم ری جا مانده، هم از خرمای بغداد.

مورداستفاده:

به اشخاصی گفته می‌شود که از هر طرف می‌خواهند سود ببرند ولی از دو جهت ضرر می‌کنند.

 

هم چوب را خورد هم پیاز را، هم پول داد.

مورداستفاده:

به کسانی گفته می‌شود که فکر می‌کنند خیلی دانا و زرنگ هستند ولی همیشه ضرر می‌کنند.

 

هم خدا را می‌خواهد هم خرما را.

مورداستفاده:

این ضرب‌المثل درمورد افرادی به‌کار می‌رود که همه امتیازها را با هم می‌خواهند.

 

همان‌طورکه می زاید، همان طور هم سَرِ زا می‌رود.

مورداستفاده:

کنایه به افرادی است که از به دست آوردن خوشحال می‌شوند و با از دست دادن ناراحت .

 

هیچ گرانی بی حکمت نیست، هیچ ارزانی بی علت.

مورداستفاده:

در مورد ارزشمند بودن اجناس و رابطه ارزانی و گرانی با سودمندی اجناس بکار می‌رود.

 

هیچ ﮔﺮﺑﻪ‌ای ﺑﺮﺍﯼ ﺭﺿﺎﯼ ﺧﺪﺍ ﻣﻮﺵ ﻧﻤﯽﮔﯿﺮﺩ.

مورد استفاده:

ﻫﯿﭻﮐﺲ بدوﻥ ﺩﺭﯾﺎﻓﺖ ﺍﺟﺮﺕ ﮐﺎﺭﯼ ﻧﻤﯽﮐﻨﺪ، ﺗﻼﺵ ﻭ ﺯﺣﻤﺖ ﻫﺮ ﮐﺲ ﺑﺮﺍﯼ ﮐﺴﺐ ﺳﻮﺩ ﺍﺳﺖ.

 

یک بام و دو هوا.

مورد استفاده:

به معنای داشتن دو نگرش و رفتار متفاوت در مورد یک چیز بخصوص است.

 

یک دست صدا ندارد.

مورد استفاده:

به معنی این است که برای رسیدن به هدف و کار کردن بهتر، نیاز است که با دیگران همکاری کنیم و همراهی دیگران را مدنظر داشته باشیم.

 

یک خشت خام بگذار در دیگ.

مورداستفاده:

وقتی به کار می‌رود که کسی چیزی بپرسد و بعد از شنیدن جواب بگوید: ”خودم همین فکر را می‌کردم“ و با این حرف راهنمائی طرف را بی‌منت کند که به او طعنه می‌زنند و می‌گویند: یک خشت هم بگذار در دیگ!

 

یک روز من یک روز استاد.

مورداستفاده:

برای افراد تنبلی که با بهانه‌تراشی کم‌کاری خود را به گردن دیگران می‌اندازند.

 

یک کلاغ چهل کلاغ کردن.

مورداستفاده:

هنگامی‌که یک خبر یا بیانی با شاخ‌وبرگ زیاد گفته شود، به‌کار می‌رود.

 

یک لحظه غفلت، یک عمر پشیمانی.

مورداستفاده:

درمورد افرادی که بدون فکر و اندیشه کاری انجام می‌دهند و سپس پشیمان می‌شوند به‌کار می‌رود.

 

ضرب‌المثل ایرانی؛ از زبان مردم تا نقش ماندگار بر کاشی

ضرب‌المثل‌های ایرانی بخشی ارزشمند از فرهنگ و هویت این سرزمین هستند؛ جمله‌هایی کوتاه اما سرشار از تجربه، حکمت، طنز و نگاه مردم به زندگی که در طول نسل‌ها سینه‌به‌سینه منتقل شده‌اند. شاید به همین دلیل است که یک ضرب‌المثل ساده، گاهی می‌تواند مفهومی را بیان کند که برای توضیح آن به چندین جمله نیاز باشد.

امروز می‌توان این میراث ارزشمند را تنها در کتاب‌ها و مجموعه‌های ادبی نگهداری نکرد، بلکه آن را به بخشی از فضای معماری و دکوراسیون نیز تبدیل کرد. کاشی هفت‌رنگ سفارشی با متن ضرب‌المثل یکی از شیوه‌هایی است که می‌تواند پیوندی زیبا میان ادبیات فارسی، خوشنویسی و هنر سنتی کاشی‌سازی ایران ایجاد کند.

اگر ضرب‌المثل، شعر، بیت ادبی یا عبارت خاصی وجود دارد که برای شما معنای ویژه‌ای دارد، می‌توانید آن را به یک اثر ماندگار و قابل مشاهده تبدیل کنید. یک تابلو کاشی هفت‌رنگ با طراحی اختصاصی می‌تواند برای مغازه، فروشگاه، رستوران، کافه، اقامتگاه سنتی، خانه، دفتر کار، فضای فرهنگی و دیگر محیط‌ها مورد استفاده قرار گیرد.

در خشت آذین فام، امکان تولید کاشی هفت‌رنگ سفارشی بر اساس متن و ابعاد مورد نظر مشتری وجود دارد. پس از انتخاب عبارت، ابعاد و شکل مورد نظر، طرح اولیه متناسب با فضای نصب آماده می‌شود و پس از تأیید سفارش‌دهنده، مراحل تولید و پخت کاشی انجام خواهد شد.

در طراحی این آثار می‌توان از ترکیب خوشنویسی، حاشیه‌های سنتی، نقوش تزیینی و رنگ‌های اصیل کاشی هفت‌رنگ ایرانی استفاده کرد تا نتیجه نهایی علاوه بر انتقال پیام، از نظر بصری نیز با فضای معماری هماهنگ باشد.

بنابراین اگر به دنبال یک اثر متفاوت برای تزیین فضای خود هستید و می‌خواهید یک ضرب‌المثل ایرانی، شعر یا عبارت ماندگار را به شکلی هنرمندانه در معماری محیط خود به نمایش بگذارید، تابلو کاشی هفت‌رنگ سفارشی می‌تواند انتخابی ماندگار باشد.

خشت آذین فام با تجربه در زمینه تولید کاشی هفت‌رنگ، کاشی سنتی و کاشی سفارشی آماده طراحی و ساخت تابلوهای کاشی با متن مورد نظر شماست. عبارت مورد علاقه خود را انتخاب کنید و اجازه دهید این کلمات ارزشمند، در قالب هنر اصیل کاشی‌سازی ایرانی، برای سال‌ها بر دیوار فضای شما باقی بمانند.

برای مشاهده نمونه‌ها و ثبت سفارش کاشی هفت‌رنگ سفارشی با متن ضرب‌المثل، شعر و عبارت دلخواه، به صفحه محصولات و سفارش خشت آذین فام مراجعه کنید.

 

 

​