.png){kind=logo}
آماده‌سازی کاشی هفت‌رنگ: انتخاب، آزمایش سلامت، برش و چربی‌زدایی
موفقیت یک اثر کاشی هفت‌رنگ از همان پیش از رنگ‌آمیزی رقم می‌خورد. کاشی‌ای که ترک نادیده داشته باشد، برشی که قرینه نباشد یا سطحی که چربی مانده باشد، هر کدام می‌توانند ماه‌ها زحمت را در کوره هدر دهند. در این مقاله از تجربه‌های کارگاهی خشت آذین فام گام‌به‌گام می‌آموزیم کاشی را چگونه انتخاب و نگهداری کنیم، سلامتش را چگونه بیازماییم، چگونه برش بزنیم و سطح آن را چگونه برای رنگ‌آمیزی آماده کنیم.
تفاوت کاشی صنعتی و دست‌ساز در تولید کاشی هفت‌رنگ
امروزه با پیشرفت فناوری و گسترش امکانات تولید، استفاده از کاشی‌های صنعتی به انتخابی مناسب‌تر و کارآمدتر برای بسیاری از هنرمندان کاشی‌ساز تبدیل شده است. اگرچه خشت‌های دست‌ساز قدیمی از ارزش تاریخی، اصالت و هویت هنری برخوردارند، اما روش سنتی تولید آن‌ها محدودیت‌هایی دارد که در پروژه‌های امروزی می‌تواند زمان، هزینه و کیفیت نهایی کار را تحت تأثیر قرار دهد.
تفاوت اصلی از مرحله تولید خشت آغاز می‌شود.
در روش سنتی، خشت کاشی با قالب‌گیری دستی ساخته می‌شود. به همین دلیل، معمولاً فشردگی کمتری دارد و ضخامت آن گاهی به دو سانتی‌متر یا بیشتر می‌رسد. این موضوع علاوه بر افزایش وزن و حجم کاشی، باعث می‌شود ابعاد، ضخامت و گونیا بودن لبه‌ها دقت و یکنواختی لازم را نداشته باشند. در نتیجه، هنگام نصب، اصلاح لبه‌ها و انجام عملیات درزگیری یا اصطلاحاً «درز کردن» ضروری خواهد بود.
از سوی دیگر، تولید خشت به روش سنتی فرآیندی زمان‌بر است. خشت‌های قالب‌گیری‌شده، بسته به شرایط آب‌وهوایی و دمای محیط، به حدود یک هفته تا ده روز زمان برای خشک شدن نیاز دارند. پس از آن نیز مرحله پخت در کوره ممکن است حدود یک هفته به طول بینجامد و مصرف سوخت قابل توجهی داشته باشد. این مراحل تنها مربوط به آماده‌سازی و پخت خشت خام است و پس از خروج خشت‌های سالم از کوره، تازه نوبت به لعاب‌کاری اولیه می‌رسد؛ مرحله‌ای که خود نیز دست‌کم سه روز زمان نیاز دارد.
در مقابل، کاشی‌های صنعتی با فناوری پرس پودر تولید می‌شوند.
در این روش، پودر آماده بدنه تحت فشار بالا در قالب‌های دقیق فشرده می‌شود و خشت‌هایی با ضخامت کمتر، تراکم بالاتر و ابعاد یکنواخت به دست می‌آید. نتیجه این فرآیند، کاشی‌هایی با وزن و حجم کمتر، لبه‌ها و گوشه‌های دقیق و ابعاد استاندارد است که معمولاً به اصلاحات دستی و درز کردن لبه‌ها نیازی ندارند.
یکی دیگر از مزایای مهم این روش، حذف فرآیند زمان‌بر ساخت و پخت خشت از چرخه تولید کارگاه‌های کاشی هفت‌رنگ است. خشت آماده و پخته‌شده از واحدهای صنعتی تأمین می‌شود و هنرمند می‌تواند زمان و توان کارگاه خود را به مراحل تخصصی‌تر و ارزشمندتری مانند طراحی، لعاب‌کاری و خلق آثار هنری اختصاص دهد.
همچنین تولید صنعتی به دلیل برخورداری از ظرفیت تولید بالاتر، امکان تأمین خشت در حجم‌های مختلف و پاسخ‌گویی به سفارش‌های بزرگ‌تر را فراهم می‌کند؛ مزیتی که در تولید سنتی، به دلیل محدودیت‌های زمانی و ظرفیت کارگاه، به‌سادگی قابل دستیابی نیست.
کیفیت فنی و دوام نیز از دیگر مزایای مهم کاشی‌های صنعتی است.
در فرآیند تولید صنعتی، با بهره‌گیری از دانش مهندسی مواد، فناوری‌های نوین و کنترل دقیق‌تر فرآیند تولید، امکان بهبود ویژگی‌های فنی بدنه کاشی فراهم شده است. از جمله این ویژگی‌ها می‌توان به کاهش میزان جذب آب و تنظیم ضریب انبساط و انقباض حرارتی بدنه و لعاب اشاره کرد. هماهنگی بهتر میان این دو، احتمال بروز تنش و ترک‌خوردگی لعاب را در اثر تغییرات دمایی کاهش می‌دهد.
این ویژگی‌ها، در کنار بهبود مقاومت در برابر شوک‌های حرارتی و شرایط محیطی مانند تغییرات فصلی و یخبندان، می‌توانند دوام و ماندگاری کاشی را افزایش دهند؛ موضوعی که به‌ویژه در پروژه‌های معماری و تزئینات ساختمانی اهمیت فراوانی دارد.
در نهایت، انتخاب کاشی صنعتی به معنای کنار گذاشتن هنر و اصالت کاشی‌سازی نیست؛ بلکه بهره‌گیری از امکانات و فناوری روز برای ارتقای کیفیت تولید آثار هنری است.
هنرمند معاصر می‌تواند با استفاده از خشت‌های صنعتی استاندارد، دقیق و آماده، بخش بزرگی از محدودیت‌های تولید سنتی را پشت سر بگذارد و تمرکز خود را بر آنچه هویت واقعی هنر کاشی‌سازی را شکل می‌دهد، یعنی خلاقیت، طراحی، رنگ، لعاب و اجرای هنرمندانه، قرار دهد.
در خشت آذین فام، باور ما این است که تلفیق هنر اصیل کاشی هفت‌رنگ ایرانی با امکانات و دستاوردهای صنعت مدرن، نه‌تنها از ارزش هنر سنتی نمی‌کاهد، بلکه زمینه‌ای برای خلق آثاری دقیق‌تر، بادوام‌تر و متناسب با نیازهای معماری امروز فراهم می‌کند.
درز کردن کاشی چیست و چرا در کاشی صنعتی حذف شده است؟
کاشی‌های دست‌ساز چون پس از پخت فشرده نیستند، چندان دقیق از کوره درنمی‌آمدند. برای چیدن کنار هم باید صاف، دقیق و هم‌اندازه می‌شدند و این کار را استادکاری مخصوص انجام می‌داد که به آن «درز کردن» می‌گفتند. کاشی‌های کارخانه‌ای به دلیل فشردگی و دقت بالای تولید به این مرحله نیاز ندارند و به‌آسانی کنار هم چیده می‌شوند. به همین دلیل استادان وقتی را که صرف تولید خشت خام و کاشی می‌کردند از خط تولید حذف کرده و به مراحل دیگر پرداخته‌اند و کاشی‌های بسته‌بندی‌شده را از کارخانه می‌خرند.
روش صحیح نگهداری خشت کاشی در کارگاه
کاشی‌های داخل کارتن را باید به‌صورت عمودی روی هم گذاشت تا در برابر فشار مقاومتر باشند و وزن کارتن‌های انباشته آن‌ها را نشکند. پس از هر ۳ یا ۴ ردیف هم باید ورقی مقوا روی ردیف‌ها گذاشت تا ستون‌ها قفل شوند و فرو نریزند و ردیف بعدی روی مقوا چیده شود.
چگونه سلامت کاشی را پیش از رنگ‌آمیزی بررسی کنیم؟
کاشی‌های کارخانه‌ای به‌خاطر روش پرس‌پودر شکلی دقیق‌تر و ظریف‌تر از کاشی دست‌ساز دارند، اما این به معنای استفاده‌ی مستقیم از آن‌ها نیست. پیش از کار باید تک‌تک کاشی‌ها را آزمایش کرد؛ زیرا گاهی ترک‌های ریزی دارند که با چشم دیده نمی‌شود ولی با آزمایشی ساده می‌توان کاشی سالم را از ناسالم جدا کرد:
- آزمون صدا: کاشی را روی کف دست بگیرید و با انگشت میانی کمی از کف دست فاصله دهید. سپس با پشت انگشت دست دیگر ضربه‌ای به آن بزنید. صدای زنگ ممتد و آهنگین نشانه‌ی سلامت است؛ صدای کوتاه و همراه با صدای اضافی نشانه‌ی ترک یا شکستگی. (سلامت ظروف چینی را هم می‌توان با تلنگر و شنیدن صدای آهنگین ممتد سنجید.)
- آزمون افتادن: کاشی را از ارتفاع ۱۰ سانتی‌متری روی موکتِ پهن‌شده روی زمین بیندازید و به صدای آن گوش دهید. ممکن است کاشی ترک‌دار از هم جدا شود؛ اگر هم جدا نشد، صدای آن سالم یا ترک‌دار بودنش را نشان می‌دهد.
کاشی ترک‌دار را نباید برای کار اصلی به‌کار برد، زیرا هنگام پخت در کوره از هم جدا می‌شود. می‌توان از آن برای قاب‌هایی که قطعات کوچک‌تر کاشی لازم دارند استفاده کرد.
معرفی ابزارهای برش کاشی هفت‌رنگ
وسایل برش کاشی انواع مختلفی دارد: الماس کاشی‌بری، دستگاه کاشی‌بری، فرز برقی و کاشی‌بری با فشار آب و واترجت. فرز برقی و دستگاه برش با فشار آب بیشتر برای کاشی‌های ضخیم به‌کار می‌روند. برای کاشی‌هایی تا ضخامت ۹ میلی‌متر می‌توان از «صفحه‌ی برش» استفاده کرد که دقت خوبی دارد. نوع دیگر «قلم برش» است؛ قلمی الماسی که دقت چندانی ندارد.
صفحه‌ی برش و طرز کار آن
صفحه‌ی برش صفحه‌ای مدرج و خط‌کش‌دار است. کاشی کف آن قرار می‌گیرد و با اهرم و تیغه‌ی دوار الماسی به‌راحتی بریده می‌شود؛ مقدار برش را هم با خط‌کش قابل تنظیم آن تعیین می‌کنند. در کف صفحه، دقیقاً زیر تیغه و در امتداد آن، برجستگی سرتاسری وجود دارد. پس از کشیدن خط برش در دو سوی این برجستگی با تیغه‌ی کاشی‌بری، با ته دو دست دو طرف کاشی را فشار می‌دهند تا از محل برش جدا شود. در انتهای اهرم هم ابزاری برای همین منظور تعبیه شده، اما ممکن است کاشی را بشکند.
آموزش برش قوس، طاق و قاب‌های کاشی هفت‌رنگ
قاب‌هایی که اندازه‌شان با ابعاد کاشی هم‌خوان است و به برش نیاز ندارند، بدون برش پهن می‌شوند. اما اگر طول یا عرض قاب نیاز به برش داشته باشد یا شکل ویژه‌ای مانند قوس، طاق هفت‌وپنجی و یا سایر انواع طاقهای ایرانی و یا لچکی در کار باشد، حتماً باید برش داد.
برای به‌دست آوردن دقیق قوس یا خطوط منحنی دور قاب، الگویی پلاستیکی روی آن می‌گذارند و خطوط اطرافش را دقیق رسم می‌کنند؛ سپس الگوهای به‌دست‌آمده را روی کاشی پهن کرده و برش می‌زنند. باید همه‌ی قاب‌ها را اندکی کوچک‌تر از الگو برش داد، زیرا هنگام نصب روی دیوار در محل مخصوص، قاب کمی بزرگ‌تر می‌شود؛ به ازای هر یک متر حدود نیم سانتی‌متر باید قاب را کوچک‌تر گرفت.
خط برش اضلاع قوس‌دار را با صفحه‌ی برش به دو شیوه می‌توان زد:
- هنگام برش، کاشی را هم‌زمان با یک دست زیر تیغه آرام بچرخانید و تیغه را روی خط موردنظر پیش ببرید تا خط برش قوس‌دار شود؛ سپس قطعه را جدا کنید.
- در امتداد خط قوس، چند خط صاف برش بزنید و قطعات را جدا کنید تا قوس به دست آید.
پس از برش، زوائد اضافی را با گازانبر و سنگ سوهان صاف می‌کنند. در غیر این صورت می‌توان از دستگاه برش برقی (فرز) یا کاشی‌بر استفاده کرد. در هر حال باید کوشید خطوط برش دو طرف قاب قوس‌دار کاملاً قرینه باشد؛ تقارن دوطرفه به زیبایی آن کمک بسیار می‌کند.
چرا چربی‌زدایی کاشی پیش از رنگ‌آمیزی ضروری است؟
پس از چیدن کاشی‌ها روی زمین و برش الگوی موردنیاز، سطح کاشی‌ها را با محلول ضدچربی (شیشه‌شوی) یا هر پاک‌کننده‌ی چربی‌گیر تمیز و سپس خشک می‌کنند. سطح کاشی به‌دلیل چسبناک بودن و بادکش‌های کارخانه که کاشی را جابه‌جا می‌کنند چرب می‌شود و این چربی‌ها باید زدوده شود تا سطح عاری از هر گونه چربی و اضافه باشد. هنگام تمیز کردن باید دقت کرد لبه‌ی پخ کاشی‌ها هم کاملاً پاک شود، زیرا هر چربی یا ناخالصی سطح، موجب «پس‌زدن رنگ» هنگام رنگ‌آمیزی یا پخت در کوره می‌شود.
راه دیگر آن است که سطح لعاب کاشی را چند ثانیه با شعله‌ی مستقیم گرم کنند تا چربی کاملاً پاک شود. زمان تماس مستقیم با شعله نباید بیش از چند ثانیه باشد، زیرا انبساط ناشی از حرارت ممکن است کاشی را بشکند.
پرسش‌های متداول
چرا هنرمندان کاشی کارخانه‌ای را ترجیح می‌دهند؟ چون دقیق‌تر و ظریف‌تر و مقاومتر است، ابعاد متنوع دارد، به درز کردن نیاز ندارد و زمان تولید خشت را حذف می‌کند.
آیا کاشی کارخانه‌ای را می‌توان بدون آزمایش به‌کار برد؟ خیر؛ ممکن است ترک‌های ریزِ نادیده داشته باشد. باید با آزمون صدا یا افتادن تک‌تک آن‌ها را سنجید.
چرا قاب را کمی کوچک‌تر از الگو برش می‌دهند؟ چون هنگام نصب کمی بزرگ‌تر می‌شود؛ به ازای هر یک متر حدود نیم سانتی‌متر.
چرا چربی‌زدایی لازم است؟ چربی سطح باعث پس‌زدن رنگ هنگام رنگ‌آمیزی یا پخت می‌شود.
جمع‌بندی
انتخاب کاشی سالم، نگهداری درست، برش قرینه و چربی‌زدایی دقیق، سه پایه‌ی اصلی پیش از شروع طراحی روی کاشی هفت‌رنگ هستند. اگر به دنبال کاشی سنتی و هفت‌رنگ با کیفیت هستید، مجموعه‌ی خشت آذین فام می‌تواند شما را راهنمایی کند.
مقاله‌ی بعدی: انتقال طرح، طراحی حاشیه و کنج در کاشی هفت‌رنگ.
