انتقال طرح روی کاشی هفترنگ؛ آموزش طراحی حاشیه و کنج (لچک)
پس از انتخاب کاشی، آمادهسازی سطح، برش و چربیزدایی، نوبت به انتقال طرح و اجرای نقوش میرسد. در کاشی هفترنگ، دقت در انتقال نقش و رعایت تناسب و تقارن حاشیهها و کنجها اهمیت زیادی دارد؛ زیرا همین جزئیات هستند که یک قاب ساده را به اثری منظم و چشمنواز تبدیل میکنند.
برای انتقال طرح روی کاشی هفترنگ معمولاً از دو روش استفاده میشود: روش طرح سوزنی و گردهگذاری و روش طراحی مستقیم روی کاشی. پس از انتقال نقش اصلی، نوبت به طراحی حاشیه و در صورت نیاز، ترسیم کنج یا سرشکل میرسد.
در این مقاله از مجموعه آموزشی خشت آذین فام، این مراحل را بهصورت گامبهگام بررسی میکنیم و با ابزارها و نکاتی آشنا میشویم که به اجرای دقیقتر نقوش در کاشی هفترنگ کمک میکنند.
انتقال طرح روی کاشی هفترنگ به چه روشهایی انجام میشود؟
برای انتقال نقوش روی سطح کاشی دو روش اصلی وجود دارد:
-
طرح سوزنی و گردهگذاری: در این روش، طرح ابتدا روی کاغذ آماده میشود و سپس با سوراخکردن خطوط و استفاده از پودر زغال، به سطح کاشی منتقل میشود.
-
طراحی یا خطاطی مستقیم: در این روش، هنرمند نقش یا نوشته را مستقیماً روی سطح کاشی ترسیم میکند.
انتخاب روش به نوع طرح، میزان پیچیدگی نقوش، تکراری یا اختصاصی بودن آن و مهارت اجراکننده بستگی دارد.
روش اول: انتقال طرح به روش سوزنی و گردهگذاری
روش سوزنی یکی از شیوههای متداول برای انتقال طرحهای آماده و تکرارشونده روی کاشی است. این روش بهویژه زمانی کاربرد دارد که لازم باشد یک نقش با ابعاد و تناسب مشخص روی چند کاشی یا در بخشهای مختلف یک قاب اجرا شود.
مراحل آمادهسازی طرح سوزنی
ابتدا طرح موردنظر را که از قبل طراحی یا روی کاغذ ترسیم کردهاید، روی کاغذ پوستی یا روغنی بازکشی کنید. خطوط طرح باید واضح، دقیق و بدون ابهام باشند تا هنگام انتقال، تمام جزئیات بهدرستی روی کاشی دیده شوند.
پس از آمادهشدن طرح، زیر کاغذ یک سطح نرم مانند یونولیت، اسفنج یا بالشتک قرار دهید. سپس با استفاده از سوزن، خطوط طرح را با فاصلههای منظم سوراخ کنید.
فاصله سوراخها باید متناسب با ظرافت و جزئیات طرح انتخاب شود:
-
اگر سوراخها بیش از حد به هم نزدیک باشند، ممکن است کاغذ هنگام کار پاره شود یا استحکام خود را از دست بدهد.
-
اگر فاصله سوراخها زیاد باشد، خطوط پس از انتقال وضوح کافی نخواهند داشت و تشخیص جزئیات دشوار میشود.
-
در طرحهای ظریف و پرجزئیات، سوراخها باید با دقت بیشتری ایجاد شوند و فاصله کمتری داشته باشند.
هدف این است که پس از گردهگذاری، خطوط اصلی و جزئیات طرح بهاندازه کافی واضح باشند.
انتقال طرح روی سطح کاشی
پس از سوزنیکردن تمام خطوط، کاغذ را روی کاشی قرار دهید. پیش از شروع گردهگذاری، فاصله طرح از لبههای قاب را کنترل کنید تا نقش در موقعیت صحیح قرار بگیرد. در قابهایی که به تقارن نیاز دارند، این فاصله باید در اضلاع متناظر یکسان باشد.
کاغذ را با یک دست ثابت نگه دارید و با دست دیگر کیسه گرده زغال را بهآرامی روی خطوط حرکت دهید. پودر زغال از سوراخهای ایجادشده عبور میکند و نقاطی از طرح را روی سطح کاشی باقی میگذارد.
پس از پایان کار، کاغذ را با دقت بردارید تا طرح منتقلشده جابهجا یا پاک نشود.
ساخت کیسه گرده زغال
برای گردهگذاری میتوان از یک کیسه پارچهای کوچک استفاده کرد. مطابق روش متداول کارگاهی، پارچهای به ابعاد حدود ۲۰ در ۲۰ سانتیمتر تهیه کنید. پارچه نباید آنقدر ضخیم باشد که پودر بهراحتی از آن خارج نشود و نه آنقدر نازک که کنترل گردهگذاری دشوار شود. پارچه تترون میتواند گزینه مناسبی برای این کار باشد.
پودر یا خاکه زغال را از الک شماره ۴۰ عبور دهید تا ذرات درشت و ناخالصیهای احتمالی جدا شوند. سپس پودر نرم را داخل پارچه بریزید و دهانه آن را ببندید تا کیسهای مناسب برای گردهگذاری آماده شود.
برای استفاده، کیسه را ابتدا با ضربههای آرام روی طرح حرکت دهید تا مقدار کمی پودر از پارچه خارج شود. سپس آن را بهآرامی روی خطوط سوزنی بکشید تا ذرات زغال از سوراخها عبور کنند و نقش روی سطح کاشی ظاهر شود.
حرکت آرام کیسه دو مزیت دارد: نخست اینکه از پخششدن بیش از اندازه پودر زغال در محیط جلوگیری میکند و دوم اینکه احتمال آسیبدیدن یا جابهجایی کاغذ طرح را کاهش میدهد. با این روش، در صورت سالمماندن کاغذ سوزنی، میتوان بارها از آن برای انتقال همان طرح استفاده کرد.
نکته ایمنی: هنگام الککردن و استفاده از پودر زغال، از استنشاق گردوغبار جلوگیری کنید. تهویه مناسب و استفاده از ماسک مناسب برای کار با ذرات معلق توصیه میشود.
اصلاح طرح پس از گردهگذاری
پس از برداشتن کاغذ، ممکن است بعضی از قسمتهای طرح بهخوبی روی کاشی منتقل نشده باشند. در این حالت میتوانید:
-
کاغذ را دوباره در موقعیت صحیح روی کاشی قرار دهید و همان قسمتها را مجدداً گردهگذاری کنید.
-
نقاط کمرنگ یا ناقص را با ابزار مناسب و با دقت قلمگیری کنید.
اگر قرار است کاغذ برای بار دوم روی کاشی قرار بگیرد، باید محل آن کاملاً با موقعیت اولیه منطبق باشد؛ در غیر این صورت خطوط طرح جابهجا میشوند و دقت نقش کاهش مییابد.
نکته مهم درباره کاغذ کاربن: تا حد امکان از کاغذ کاربن معمولی برای انتقال طرح روی کاشی هفترنگ استفاده نکنید. چربی یا ترکیبات باقیمانده از بعضی کاربنها ممکن است با رنگهای لعابی سازگار نباشند و در مراحل رنگآمیزی یا پخت، مشکلاتی مانند اختلال در نشستن رنگ ایجاد کنند. بهتر است از روش گردهگذاری استفاده کنید یا هر ماده انتقالدهنده دیگری را ابتدا روی نمونه آزمایشی بررسی کنید.
روش دوم: طراحی و خطاطی مستقیم روی کاشی
در روش طراحی مستقیم، نقش بدون استفاده از کاغذ سوزنی و بهصورت مستقیم روی سطح کاشی ترسیم میشود. این شیوه برای طرحهایی که تکراری نیستند، نقاشیهای اختصاصی، خطاطی، چهرهنگاری، منظره، مینیاتور و نقوش گلومرغ کاربرد دارد.
گاهی طرح از پیش آماده نشده است یا هنرمند قصد دارد آن را متناسب با فضای موجود و بهصورت فیالبداهه اجرا کند. در چنین شرایطی، طراحی مستقیم میتواند روش مناسبتری باشد.
اجرای این روش به مهارت و تسلط دست نیاز دارد. هنرمند باید بتواند اندازه و تناسب اجزای طرح را روی سطح کاشی کنترل کند و فضای موجود را بهدرستی به نقوش اختصاص دهد. در خطاطی نیز لازم است متن با توجه به ابعاد قاب، ترکیببندی و فضای در دسترس تنظیم شود تا نوشته خوانایی و زیبایی خود را حفظ کند.
انتخاب جوهر برای طراحی مستقیم
مادهای که برای ترسیم اولیه روی کاشی استفاده میشود باید با سطح لعاب و رنگهای مورد استفاده در کاشی هفترنگ سازگار باشد. این ماده نباید باعث تغییر، آلودگی یا اختلال در عملکرد رنگهای لعابی شود و پس از طی مراحل آمادهسازی و پخت نیز نباید اثر نامطلوبی باقی بگذارد.
در تجربههای کارگاهی از مواد مختلفی برای طراحی اولیه استفاده شده است؛ بااینحال، مناسببودن هر نوع جوهر یا قلم به ترکیب آن، نوع لعاب، رنگهای مصرفی و شرایط پخت بستگی دارد. بنابراین نمیتوان یک نوع جوهر را بدون آزمایش برای همه کاشیها و همه کورهها مناسب دانست.
پیش از استفاده در تولید اصلی، بهتر است ماده انتخابشده را روی یک نمونه آزمایشی امتحان کنید و نتیجه آن را پس از رنگآمیزی و پخت بررسی کنید.
مزیت طراحی مستقیم این است که در صورت بروز اشتباه، چنانچه ماده ترسیمی و شرایط سطح اجازه دهد، میتوان بخش موردنظر را پیش از ادامه کار پاک کرد و دوباره ترسیم کرد. البته برای اجرای دقیق این روش، داشتن مهارت کافی در طراحی و خطاطی ضروری است. هنرجویان نیز میتوانند پیش از اجرای نهایی، طرح موردنظر را چندین بار روی نمونههای تمرینی اجرا کنند.
طراحی حاشیه در کاشی هفترنگ
حاشیه یکی از اجزای مهم در ترکیببندی قابها و تابلوهای کاشی هفترنگ است. یک حاشیه متناسب و منظم میتواند نقش اصلی را برجستهتر کند و به کل اثر انسجام و زیبایی بیشتری ببخشد.
در بسیاری از قابهای سنتی کاشی هفترنگ، حاشیه به شکل نواری تزئینی و گلدار طراحی میشود که دورتادور قاب را در بر میگیرد. عرض حاشیه باید با ابعاد قاب هماهنگ باشد؛ بهطوریکه قابهای کوچک معمولاً به حاشیه باریکتر و قابهای بزرگتر به حاشیه پهنتری نیاز دارند.
اجزای اصلی حاشیه: حمیل و نقش تکرارشونده
در یک الگوی متداول، حاشیه از دو بخش اصلی تشکیل میشود:
-
حمیل: دو نوار باریک در دو طرف حاشیه که در نمونههای معمول، عرض آنها حدود یک سانتیمتر در نظر گرفته میشود.
-
نقش میانی: طرحی تزئینی و تکرارشونده که میان دو نوار حمیل قرار میگیرد و در امتداد اضلاع قاب ادامه پیدا میکند.
این اندازهها ثابت و اجباری نیستند و باید با توجه به ابعاد قاب، نوع نقش و ترکیببندی کلی اثر تنظیم شوند.
اصول تقارن در طراحی حاشیه
در قابهای مستطیلی، حاشیه باید بهگونهای طراحی شود که بخشهای متناظر در دو ضلع روبهرو با یکدیگر هماهنگ باشند. همچنین چهار گوشه قاب باید از نظر شکل و ترکیببندی با یکدیگر تناسب داشته باشند.
اگر قاب دارای شکل خاصی مانند طاق هفتوپنج، لچکی یا شمسه باشد، طراحی حاشیه نیز باید با فرم کلی آن هماهنگ شود و در بخشهای متناظر، تقارن و تداوم نقش حفظ شود.
البته در برخی آثار، حاشیه بهصورت فیالبداهه و بدون الگوی از پیش آمادهشده اجرا میشود. در این شیوه ممکن است تقارن کامل رعایت نشود و نتیجه بیشتر به مهارت و سبک شخصی هنرمند وابسته باشد.
روش طراحی و انتقال حاشیه بهصورت گامبهگام
برای طراحی حاشیه، ابتدا بهتر است از یک نوار باریک و ساده شروع کنید. همین اصول را میتوان برای حاشیههای پهنتر نیز به کار برد.
۱. تعیین عرض حاشیه و خطوط حمیل
ابتدا با استفاده از خطکش یا متر، محل خطوط حمیل و عرض موردنظر حاشیه را در اطراف قاب مشخص کنید. فاصلهها باید در اضلاع متناظر یکسان باشند.
۲. رسم خطوط صاف حمیل
برای کشیدن خطوط صاف، از خطکشی استفاده کنید که ارتفاع و ضخامت کافی داشته باشد. هنگام کار با قلم فلزی، بهتر است کناره قلم به دیواره خطکش تکیه کند و نوک قلم کمی از آن فاصله داشته باشد. اگر نوک قلم به لبه خطکش بچسبد، ممکن است جوهر به زیر آن نفوذ کند و خطی پهنتر از اندازه موردنظر ایجاد شود.
۳. طراحی نقش حاشیه روی کاغذ
روی کاغذ پوستی، دو خط موازی با عرض حاشیه رسم کنید و نقش تزئینی را میان آنها طراحی کنید. نقش میتواند بهصورت یک واحد تکرارشونده با طولهای مختلف، برای مثال حدود ۱۰، ۲۰ یا ۳۰ سانتیمتر، آماده شود. انتخاب طول مناسب به اندازه قاب و نوع نقوش بستگی دارد.
۴. مشخصکردن حمیل در اطراف قاب
پس از آمادهشدن طرح، خطوط حمیل را در اطراف قاب رسم کنید. فاصله میان حمیل بیرونی و حمیل داخلی باید با عرض حاشیه هماهنگ باشد. این کار را در تمام اضلاع ادامه دهید تا محدوده اجرای نقش مشخص شود.
۵. سوزنیکردن و انتقال طرح حاشیه
پس از تکمیل طرح روی کاغذ پوستی، خطوط آن را سوزنی کنید و با استفاده از کیسه گرده زغال به سطح کاشی منتقل کنید.
در گوشه قائمه قاب، خطی فرضی با زاویه ۴۵ درجه رسم کنید. این خط بهعنوان محور راهنمای طراحی و انتقال نقش در کنج عمل میکند.
۶. تنظیم نقش در محل کنج
طرح حاشیه را چند بار در محل تقاطع دو ضلع و با توجه به خط ۴۵ درجه قرار دهید تا بهترین ترکیب به دست آید. حالت مناسب زمانی است که بخش انتخابشده از نقش، در دو سوی خط ۴۵ درجه ترکیبی متوازن و هماهنگ ایجاد کند.
به بیان سادهتر، باید بخشی از نقش را انتخاب کنید که با قرارگرفتن در دو طرف محور فرضی، کنج قاب را زیباتر و متقارنتر نشان دهد. سپس ادامه طرح را از کنج به سمت وسط هر ضلع منتقل کنید.
این کار را در چهار گوشه قاب تکرار کنید و در پایان، اتصال نقشها را در امتداد اضلاع بررسی کنید تا حاشیه بدون شکستگی یا ناهماهنگی ادامه پیدا کند.
کنج یا سرشکل در کاشی هفترنگ چیست؟
در برخی قابهای کاشی هفترنگ، بهویژه قابهای خط و کتیبه، علاوه بر حاشیه دورتادور، در چهار گوشه قاب یا گاهی فقط در دو گوشه بالا یا پایین، نقش تزئینی جداگانهای اجرا میشود. این بخش را با نامهایی مانند کنج، سرشکل، کلیل یا لچک میشناسند.
طراحی درست کنج اهمیت زیادی دارد؛ زیرا این بخش باید هم با نقش اصلی قاب و هم با حاشیه اطراف آن هماهنگ باشد. اگر کنج بهدرستی طراحی نشود، حتی یک حاشیه زیبا نیز ممکن است در محل اتصال اضلاع ناهماهنگ به نظر برسد.
روش طراحی کنج یا لچک به کمک تا کردن کاغذ
یکی از روشهای ساده برای طراحی کنجهای متقارن، استفاده از یک کاغذ مربعشکل و تا کردن آن از روی قطر است.
۱. آمادهکردن کاغذ
یک کاغذ مربعشکل با اندازه مناسب برای طرح کنج تهیه کنید. اندازه کاغذ باید متناسب با فضای در نظر گرفتهشده در گوشه قاب باشد.
۲. تا کردن کاغذ از روی قطر
کاغذ مربع را از یکی از قطرها تا کنید تا به شکل یک مثلث درآید. قطر مربع، یعنی ضلع بلندتر مثلث، محور میانی طرح کنج خواهد بود.
۳. تعیین محدوده طراحی
در این حالت، دو ضلع دیگر مثلث را بهعنوان دو ضلعی در نظر بگیرید که در گوشه قاب قرار میگیرند. طرح باید بهگونهای ترسیم شود که با بازکردن کاغذ، دو نیمه آن نسبت به قطر مربع قرینه باشند.
۴. ترسیم نیمه طرح
نقش کنج را روی کاغذ تاشده طراحی کنید. خط تا باید محور تقارن طرح باشد و مرکز نقش روی همین خط قرار بگیرد.
۵. بررسی تقارن و فضای مثبت و منفی
برای بررسی تناسب طرح، میتوانید نیمه ترسیمشده را در کنار آینه قرار دهید؛ بهطوریکه خط تا در امتداد لبه آینه باشد. تصویر آینهای، نیمه دیگر نقش را نشان میدهد و میتوانید ترکیب کامل را از نظر تقارن، تناسب و تعادل فضای پر و خالی بررسی کنید.
در طراحی سنتی به فضای نقشدار و فضای خالی میان نقوش، بهترتیب «سواد» و «بیاض» نیز گفته میشود. هماهنگی این دو بخش نقش مهمی در زیبایی طرح دارد.
۶. آمادهسازی برای انتقال
پس از اطمینان از تناسب و تقارن، کاغذ را در همان حالت تاشده سوزنی کنید. سپس آن را باز کنید تا طرح کامل و قرینه به دست آید. در صورت نیاز میتوانید از همین الگو برای انتقال طرح به گوشههای دیگر قاب استفاده کنید.
این روش برای تمام طرحهایی کاربرد دارد که دو سمت آنها نسبت به یک محور، قرینه هستند.
پرسشهای متداول درباره انتقال طرح و طراحی حاشیه و کنج
طرح کاشی هفترنگ را چگونه روی کاشی منتقل میکنند؟
دو روش اصلی برای انتقال طرح وجود دارد: روش سوزنی و گردهگذاری با پودر زغال و روش طراحی مستقیم روی سطح کاشی. انتخاب روش به نوع طرح، تکراری یا اختصاصی بودن آن و مهارت هنرمند بستگی دارد.
چرا بهتر است از کاغذ کاربن برای انتقال طرح استفاده نکنیم؟
بعضی از کاربنها دارای ترکیبات چرب یا موادی هستند که ممکن است با رنگهای لعابی سازگار نباشند و در مراحل بعدی رنگآمیزی یا پخت مشکل ایجاد کنند. به همین دلیل، روش سوزنی و گردهگذاری معمولاً انتخاب مناسبتری است. در صورت استفاده از هر ماده انتقالدهنده دیگر، ابتدا باید آن را روی نمونه آزمایشی بررسی کرد.
کیسه گرده زغال چگونه ساخته میشود؟
برای ساخت آن میتوان از پارچهای نسبتاً نازک و متراکم، مانند تترون، استفاده کرد. پودر زغال پس از الکشدن داخل پارچه ریخته میشود و دهانه آن بسته میشود. با حرکت آرام کیسه روی طرح سوزنی، پودر از سوراخها عبور میکند و نقش روی کاشی منتقل میشود.
حمیل در حاشیه کاشی هفترنگ چیست؟
حمیل به نوارهای باریکی گفته میشود که در دو طرف نقش میانی حاشیه قرار میگیرند و محدوده طرح تزئینی را مشخص میکنند. عرض آنها با توجه به ابعاد قاب و طرح انتخاب میشود.
چگونه تقارن کنج یا لچک را بررسی کنیم؟
میتوان طرح را روی کاغذی که از قطر تا شده است ترسیم کرد و نیمه آن را با کمک آینه بازسازی کرد. به این ترتیب، شکل کامل نقش و میزان تقارن آن پیش از انتقال به کاشی قابل بررسی است.
چه موادی برای طراحی مستقیم روی کاشی مناسباند؟
ماده ترسیمی باید با سطح لعاب و رنگهای مصرفی سازگار باشد و در مراحل بعدی باعث اختلال در رنگآمیزی یا پخت نشود. از آنجا که نتیجه به نوع جوهر، لعاب و شرایط کوره بستگی دارد، لازم است هر ماده پیش از استفاده در تولید اصلی روی نمونه آزمایشی بررسی شود.
جمعبندی
انتقال دقیق طرح، طراحی منظم حاشیه و رعایت تقارن در کنجها، از مراحل مهم آمادهسازی برای اجرای نقوش کاشی هفترنگ هستند. هرچه این مراحل با دقت بیشتری انجام شوند، اجرای خطوط، قلمگیری و رنگآمیزی در ادامه کار منظمتر و دقیقتر خواهد بود.
شناخت روشهای انتقال طرح، استفاده صحیح از ابزارهای کارگاهی و توجه به تناسب اجزای قاب، به هنرمند کمک میکند تا نقوش سنتی و طرحهای اختصاصی را با کیفیت بیشتری روی کاشی اجرا کند.
مجموعه خشت آذین فام در زمینه تولید و عرضه کاشی هفترنگ، کاشی سنتی ایرانی و کاشیهای سفارشی فعالیت دارد. برای آشنایی با محصولات و نمونهکارها میتوانید از بخشهای مختلف سایت بازدید کنید.
مقاله بعدی در مجموعه آموزش کاشی هفترنگ: قلمگیری در کاشی هفترنگ؛ آشنایی با جوهر، قلم فلزی و قلممویی


