بررسی جایگاه کاشی معرق و کاشی هفت‌رنگ و کاشی شکسته در پروژه‌های مهم شهری

کاشی معرق و هفت‌رنگ؛ چرا از گنجینه هنر ایرانی در زیباسازی شهرها کمتر استفاده می‌کنیم؟

نگاهی به ضرورت پاسداری از هنر اصیل کاشی ایرانی در پروژه‌های بزرگ شهری

ایران سرزمین هنر، معماری و خلاقیت است؛ سرزمینی که در طول قرن‌ها، هنرمندانش با دستان توانمند خود آثاری آفریده‌اند که امروز نه‌تنها بخشی از هویت فرهنگی و معماری ما هستند، بلکه در سراسر جهان به‌عنوان جلوه‌ای از هنر و تمدن ایرانی شناخته می‌شوند.

در میان این هنرها، کاشی معرق و کاشی هفت‌رنگ جایگاهی ویژه دارند. هنرهایی ریشه‌دار که قرن‌ها بر پیکره بناهای تاریخی ایران نشسته‌اند و با رنگ، نقش، ظرافت و درخشش بی‌نظیر خود، معماری ایرانی را به یکی از شناخته‌شده‌ترین جلوه‌های هنر جهان تبدیل کرده‌اند.

امروز نیز در کشورمان هنرمندان و استادکاران توانمندی حضور دارند که با دانش، تجربه و مهارت خود، این هنرها را زنده نگه داشته‌اند. کارگاه‌های تخصصی طراحی و تولید کاشی ایرانی، امکان ساخت انواع کاشی‌های معرق و هفت‌رنگ را در داخل کشور فراهم کرده‌اند و تمام ظرفیت‌های فنی و هنری لازم برای اجرای پروژه‌های بزرگ و کوچک وجود دارد.

با وجود چنین پشتوانه ارزشمندی، در مورد کاشی معرق و کاشی هفت رنگ و کاشی شکسته پرسشی مهم مطرح می‌شود:

چرا در بسیاری از پروژه‌های مهم زیباسازی شهری، به‌جای بهره‌گیری بیشتر از هنر اصیل کاشی معرق و هفت‌رنگ ایرانی، از شیوه‌هایی مانند کاشی شکسته استفاده می‌شود؟

آیا شایسته نیست در کشوری که خود خاستگاه و صاحب یکی از غنی‌ترین سنت‌های کاشی‌کاری جهان است، پروژه‌های شاخص شهری نیز بیش از پیش با هنر اصیل ایرانی آراسته شوند؟

این مقاله تلاشی است برای طرح این دغدغه؛ نه با هدف کم‌رنگ کردن ارزش کاشی شکسته یا نادیده گرفتن زحمات هنرمندان فعال در این حوزه، بلکه با هدف یادآوری ظرفیت‌های ارزشمند هنر معرق و هفت‌رنگ و ضرورت حمایت از هنرمندانی که میراث‌دار این هنرها هستند.

کاشی معرق در بدنه‌ی آجری یک بنای تاریخی

کاشی معرق و هفت‌رنگ؛ شناسنامه‌ای از هویت معماری ایرانی

برای درک جایگاه کاشی در معماری ایران، کافی است بناهای شاخص تاریخی کشورمان را بدون تزئینات کاشی‌کاری تصور کنیم.

مسجد کبود تبریز، میدان نقش جهان اصفهان، مسجد شیخ لطف‌الله، مسجد امام، مسجد گوهرشاد و بسیاری دیگر از بناهای تاریخی ایران، بدون آن پوشش رنگارنگ و چشم‌نواز کاشی‌ها، بخش مهمی از هویت بصری و شکوه معماری خود را از دست می‌دادند.

کاشی در معماری ایرانی صرفاً یک مصالح ساختمانی یا پوشش تزئینی نیست؛ زبان بیان هنر، فرهنگ، باورها و ذوق هنری مردمانی است که قرن‌ها برای زیبایی محیط زندگی خود ارزش قائل بوده‌اند.

نقوش اسلیمی و ختایی، گل‌وبوته‌های ظریف، ترکیب رنگ‌های فیروزه‌ای، لاجوردی، سفید و طلایی و هماهنگی دقیق اجزای یک طرح، مجموعه‌ای از ویژگی‌هایی هستند که هنر کاشی ایرانی را در جهان متمایز کرده‌اند.

به همین دلیل، کاشی‌کاری اصیل ایرانی را می‌توان یکی از مهم‌ترین مشخصه‌های هویت معماری کشورمان دانست؛ هنری که شایسته است حضور آن محدود به بناهای تاریخی و مذهبی نباشد و در معماری و شهرسازی امروز نیز جایگاه خود را حفظ کند.

جلوه ای از زیبایی نقوش کاشی معرق 

کاشی معرق؛ هنر ظرافت، صبر و مهارت

کاشی معرق یکی از ارزشمندترین شیوه‌های کاشی‌کاری سنتی ایران است. در این هنر، قطعات کاشی با رنگ‌های مختلف، متناسب با اجزای یک طرح، با دقت برش داده می‌شوند و سپس در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند تا نقشی یکپارچه و منسجم شکل بگیرد.

هر قطعه، بخشی از یک اثر بزرگ‌تر است و هماهنگی میان صدها یا هزاران قطعه، به طراحی دقیق، مهارت در برش و شناخت هنرمند از رنگ، فرم و ترکیب‌بندی نیاز دارد.

آنچه کاشی معرق را متمایز می‌کند، تنها کنار هم قرار گرفتن قطعات رنگی نیست؛ بلکه ظرافتی است که در طراحی، انتخاب رنگ، برش دقیق، تناسب اجزا و اجرای نهایی آن نهفته است.

درخشش لعاب، تنوع رنگ، ظرافت خطوط و قابلیت اجرای نقوش پیچیده، این هنر را به یکی از شاخص‌ترین جلوه‌های معماری ایرانی تبدیل کرده است.

ساخت یک اثر معرق، حاصل مجموعه‌ای از مهارت‌های تخصصی است که انتقال آن از استاد به شاگرد، سال‌ها تجربه و تمرین می‌طلبد. به همین دلیل، حفظ این هنر تنها به معنای حفظ یک روش تولید نیست؛ بلکه پاسداری از دانش، تجربه و میراث هنری نسل‌های گذشته است.

کاشی هفت‌رنگ؛ بوم نقاشی بر پیکره معماری

در کنار کاشی معرق، کاشی هفت‌رنگ نیز از هنرهای ارزشمند و شناخته‌شده کاشی‌کاری ایرانی است که به‌ویژه در دوره صفوی به شکوفایی چشمگیری رسید و حتی در دوران قاجار و  معاصر نیز در نماسازی و آرایش بسیاری از بناها استفاده میشد.

نمونه از کاشی‌های هفت‌رنگ در نمای کاخ گلستان

در این شیوه، نقش‌ها با استفاده از رنگ‌های لعابی متنوع روی سطح کاشی طراحی و نقاشی می‌شوند و پس از پخت در کوره، جلوه‌ای ماندگار و درخشان پیدا می‌کنند.

هنرمند در کاشی هفت‌رنگ، همانند نقاشی که روی بوم کار می‌کند، با رنگ و نقش به خلق اثر می‌پردازد؛ با این تفاوت که بوم او سطح کاشی است و حاصل کارش می‌تواند سال‌ها بر نمای بنا باقی بماند.

از نقوش اسلیمی و ختایی گرفته تا گل‌وبوته، طرح‌های هندسی، کتیبه‌ها و نقش‌های تصویری، همگی می‌توانند در این هنر جای بگیرند.

تفاوت اصلی کاشی معرق و هفت‌رنگ در شیوه شکل‌گیری نقش است؛ در معرق، طرح از کنار هم قرار گرفتن قطعات برش‌خورده کاشی ساخته می‌شود، اما در هفت‌رنگ، نقش با نقاشی و رنگ‌آمیزی روی سطح کاشی شکل می‌گیرد.

هر دو شیوه، جلوه‌هایی ارزشمند از هنر ایرانی هستند و هر یک قابلیت‌های ویژه‌ای برای تزئین نماهای سنتی، مدرن، فضاهای عمومی و پروژه‌های معماری معاصر دارند.

کاشی شکسته؛ شیوه‌ای متفاوت با کاربردهای خاص

کاشی شکسته نیز یکی از روش‌های اجرای طرح‌های تزئینی با استفاده از قطعات خردشده کاشی و سرامیک است که در سال‌های اخیر در برخی پروژه‌های زیباسازی شهری مورد توجه قرار گرفته است.

در این روش، قطعات کاشی و سرامیک در ابعاد و شکل‌های مختلف در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و با ایجاد ترکیب‌های رنگی و تصویری، سطوح تزئینی متنوعی به وجود می‌آورند.

سرعت اجرا، امکان استفاده از مصالح متنوع و قابلیت پوشش سطوح وسیع، از جمله ویژگی‌هایی است که این روش را برای برخی پروژه‌ها به گزینه‌ای قابل استفاده تبدیل کرده است.

بدیهی است که کاشی شکسته نیز می‌تواند با خلاقیت و سلیقه هنرمندان خود، آثار زیبایی خلق کند و حضور آن در جایگاه مناسب، قابل احترام است.

نمونه‌ای از کار کاشی شکسته در پارک گوئل شهر بارسلونا

اما نکته‌ای که نباید از آن غافل شد، تفاوت میان این شیوه و هنر تخصصی کاشی معرق است.

اگرچه ممکن است در نگاه نخست هر دو روش از قطعات رنگی کاشی تشکیل شده باشند، اما از نظر شیوه طراحی، نوع برش، ظرافت اجرا، ساختار هنری و جایگاه تاریخی، تفاوت‌های قابل توجهی میان آن‌ها وجود دارد.

بنابراین، بحث بر سر خوب یا بد بودن یک روش نیست؛ بلکه موضوع اصلی، انتخاب درست شیوه اجرا متناسب با اهمیت، جایگاه، کاربری و هویت هر پروژه است.

برای مثال، آیا بهتر نیست در طراحی نمای یک میدان شاخص، دیواره یک پل مهم، ورودی یک شهر یا یک ساختمان عمومی با هویت فرهنگی، به‌جای انتخاب صرفاً اقتصادی، امکان استفاده از هنرهای اصیل معرق و هفت‌رنگ نیز به‌طور جدی بررسی شود؟

پس از آشنایی اجمالی با کاشی معرق و کاشی هفت رنگ و کاشی شکسته به طرح این موضوع می پردازیم که:

چرا هنر اصیل کاشی ایرانی باید در پروژه‌های شهری جایگاه پررنگ‌تری داشته باشد؟

پروژه‌های زیباسازی شهری تنها اقداماتی برای پوشاندن دیوارها یا ایجاد جلوه‌های بصری موقت نیستند. این پروژه‌ها بخشی از هویت بصری شهرها را شکل می‌دهند و می‌توانند برای سال‌های طولانی، تصویری ماندگار از فرهنگ و هنر یک جامعه در ذهن شهروندان و بازدیدکنندگان ایجاد کنند.

از همین رو، انتخاب مصالح و شیوه اجرای این پروژه‌ها اهمیت زیادی دارد.

به باور ما، بهره‌گیری بیشتر از کاشی معرق و هفت‌رنگ در پروژه‌های شاخص شهری می‌تواند دست‌کم از پنج جهت ارزشمند باشد:

۱. پاسداری از میراث هنری ایران

کاشی معرق و هفت‌رنگ حاصل قرن‌ها تجربه و خلاقیت هنرمندان ایرانی هستند. استفاده از این هنرها در معماری امروز، به زنده ماندن سنتی کمک می‌کند که نباید تنها در موزه‌ها و بناهای تاریخی به نمایش گذاشته شود.

۲. حمایت از هنرمندان و کارگاه‌های تخصصی

هر پروژه‌ای که به تولید و اجرای کاشی معرق یا هفت‌رنگ سپرده می‌شود، می‌تواند زمینه فعالیت مجموعه‌ای از طراحان، هنرمندان، استادکاران، کاشی‌تراشان و تولیدکنندگان داخلی را فراهم کند.

این حمایت، صرفاً حمایت از یک محصول نیست؛ بلکه پشتیبانی از یک زنجیره تخصصی تولید و اشتغال است.

۳. حفظ دانش و انتقال مهارت به نسل‌های آینده

یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه هنرهای سنتی، کاهش فرصت‌های کاری برای استادکاران و دشوار شدن انتقال تجربه به نسل جوان است.

وقتی سفارش و تقاضای کافی برای این هنرها وجود نداشته باشد، کارگاه‌های تخصصی با مشکلات بیشتری روبه‌رو می‌شوند و انگیزه ورود نسل جدید به این حرفه کاهش می‌یابد.

پروژه‌های بزرگ شهری می‌توانند در حفظ این چرخه ارزشمند نقش مهمی داشته باشند.

۴. تقویت هویت بصری شهرهای ایران

هر شهر برای معرفی هویت خود به نشانه‌هایی متمایز نیاز دارد. استفاده هوشمندانه از هنر کاشی ایرانی در فضاهای عمومی می‌تواند به شکل‌گیری چهره‌ای منحصربه‌فرد، اصیل و متناسب با فرهنگ ایرانی کمک کند.

شهرهای ما نباید صرفاً از نظر سازه و تجهیزات شهری زیبا باشند؛ بلکه شایسته است هنر و فرهنگ این سرزمین نیز در چهره آن‌ها دیده شود.

۵. ایجاد فرصت برای معرفی هنر ایران به جهان

پروژه‌های شاخص شهری، یکی از بهترین فرصت‌ها برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی و هنری کشور هستند.

یک نمای کاشی‌کاری‌شده با هنر معرق یا هفت‌رنگ می‌تواند به یک اثر دیدنی و ماندگار تبدیل شود؛ اثری که گردشگران داخلی و خارجی از آن بازدید کنند، از آن عکس بگیرند و تصویرش را در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارند.

به این ترتیب، یک پروژه عمرانی می‌تواند علاوه بر کارکرد اصلی خود، به ویترینی برای معرفی هنر و توان تولید داخلی ایران تبدیل شود.

چنین فرصتی را نباید دست‌کم گرفت؛ به‌ویژه در شرایطی که معرفی فرهنگ و هنر ایرانی در سطح بین‌المللی همواره از اهداف مهم فرهنگی و گردشگری کشور بوده است.

نمونه‌ ای از بکار گیری کاشی هفت‌رنگ و کاشی معرق در معماری امروزی، فرهنگسرای ارسباران، ردیف قوسهای بالایی با کاشی هفت رنگ و پایه های مثلثی شکل پایین با کاشی معرق نماسازی شده است.

آیا کاشی معرق و هفت‌رنگ با معماری امروز هماهنگ هستند؟

آیا نقوش به کار رفته در طراحی کاشی معرق و کاشی هفت رنگ و کاشی شکسته انها را متمایز میکند؟

یکی از تصورات احتمالی این است که کاشی معرق و هفت‌رنگ بیشتر برای بناهای تاریخی، مذهبی و طرح‌های سنتی مناسب هستند و در معماری مدرن کاربرد چندانی ندارند.

اما واقعیت این است که این هنرها محدود به نقوش سنتی نیستند. تمامی نقوش به کار رفته در کاشی معرق و کاشی هفت رنگ و کاشی شکسته قابل اجرا در هر سه شیوه هستن تنها تفاوت در اصالت و ظرافت هنری است.

امروزه با بهره‌گیری از دانش طراحی، فناوری‌های نوین و تجهیزات پیشرفته برش، می‌توان طرح‌های متنوعی از سبک‌های کلاسیک و سنتی تا نقش‌های هندسی و مدرن را با کاشی معرق اجرا کرد.

دستگاه‌هایی مانند واترجت و CNC نیز این امکان را فراهم کرده‌اند که قطعات کاشی با دقت بالا و مطابق با جزئیات طرح برش داده شوند.

این یعنی فناوری جدید می‌تواند در خدمت هنر اصیل قرار بگیرد؛ سرعت و دقت تولید را افزایش دهد و در عین حال، ماهیت هنری و ظرافت کار را حفظ کند.

در کاشی هفت‌رنگ نیز تنوع رنگ، قابلیت طراحی اختصاصی و امکان اجرای نقش‌های متناسب با معماری معاصر، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای خلق آثار جدید فراهم می‌کند.

پس قرار نیست معماری امروز صرفاً تکرار معماری گذشته باشد؛ بلکه می‌توان با حفظ اصالت هنر ایرانی، زبان بصری متناسب با نیازها و سلیقه معماری امروز را خلق کرد.

سهم نهادهای دولتی و مدیریت شهری در حمایت از این هنرها چیست؟

بدون تردید، کارفرمایان و سازندگان بخش خصوصی نیز می‌توانند در گسترش استفاده از کاشی معرق و هفت‌رنگ نقش داشته باشند؛ اما پروژه‌های بزرگ شهری، ساختمان‌های عمومی، میدان‌ها، پل‌ها و فضاهای شاخص شهری اغلب از طریق نهادهای عمومی و مدیریت شهری تعریف و اجرا می‌شوند.

به همین دلیل، تصمیم‌گیرندگان این پروژه‌ها می‌توانند نقشی تعیین‌کننده در حمایت از هنرهای اصیل ایرانی داشته باشند.

پیشنهاد ما این است که در مرحله طراحی و انتخاب مصالح پروژه‌های مهم شهری، استفاده از کاشی معرق و هفت‌رنگ به‌عنوان یکی از گزینه‌های جدی و تخصصی مورد توجه قرار گیرد.

همچنین می‌توان با برگزاری فراخوان‌های تخصصی، دعوت از کارگاه‌های تولیدی و هنرمندان، ارائه طرح‌های پیشنهادی و اجرای پروژه‌های نمونه، زمینه آشنایی بیشتر مدیران و طراحان با توانمندی‌های این هنرها را فراهم کرد.

بدیهی است انتخاب نهایی هر شیوه باید با در نظر گرفتن بودجه، شرایط فنی، دوام، الزامات اجرایی و هویت معماری پروژه انجام شود؛ اما شایسته است هنر اصیل ایرانی پیش از تصمیم‌گیری، از دایره انتخاب‌ها کنار گذاشته نشود.

گاهی یک تفاوت در تصمیم‌گیری و تخصیص بودجه می‌تواند آینده یک هنر و معیشت ده‌ها هنرمند را تحت تأثیر قرار دهد.

نمونه تابلو کاشی هفت رنگ سفارش نهادهای دولتی

یک پیشنهاد برای آینده زیباسازی شهری ایران

تصور کنید در ورودی شهرها، میدان‌های اصلی، دیواره پل‌ها، ساختمان‌های عمومی و فضاهای فرهنگی، آثاری از کاشی معرق و هفت‌رنگ با طراحی اختصاصی و متناسب با هویت همان شهر اجرا شوند.

هر شهر می‌تواند روایت هنری خودش را داشته باشد؛ روایتی که در آن معماری امروز با هنر اصیل ایرانی پیوند بخورد.

چنین رویکردی می‌تواند علاوه بر ارتقای کیفیت بصری شهرها، به ایجاد هویت متمایز برای فضاهای عمومی، رونق کارگاه‌های تخصصی، توسعه اشتغال هنری و معرفی توانمندی‌های تولید داخلی کمک کند.

این موضوع حتی می‌تواند به یکی از زمینه‌های همکاری میان شهرداری‌ها، سازمان‌های زیباسازی، وزارتخانه‌ها، مهندسان مشاور، معماران و مجموعه‌های تخصصی تولید کاشی ایرانی تبدیل شود.

شاید وقت آن رسیده باشد که در کنار همه برنامه‌ها و هزینه‌هایی که برای زیباسازی شهرها انجام می‌دهیم، نگاه ویژه‌تری نیز به ظرفیت‌های هنری خودمان داشته باشیم.

خشت آذین فام؛ همراه هنر اصیل کاشی ایرانی

مجموعه کاشی‌سازی خشت آذین فام با فعالیت تخصصی در زمینه طراحی، ساخت و تولید کاشی‌های معرق و هفت‌رنگ، یکی از مجموعه‌های فعال در این حوزه است که با تکیه بر دانش فنی، تجربه تولید و ظرفیت‌های هنری این صنعت، آمادگی دارد در پروژه‌های متنوع معماری و زیباسازی شهری همکاری کند.

ما در خشت آذین فام معتقدیم هنر کاشی ایرانی متعلق به گذشته نیست؛ هنری زنده و پویاست که می‌تواند در معماری امروز نیز حضوری درخشان و تأثیرگذار داشته باشد.

از طراحی و تولید کاشی‌های اختصاصی برای پروژه‌های کوچک و خصوصی گرفته تا همکاری در طرح‌های بزرگ شهری، نماهای شاخص، فضاهای عمومی و پروژه‌های ملی، آمادگی داریم متناسب با نیاز هر پروژه، طرح و محصول مورد نظر را طراحی و تولید کنیم.

امکان طراحی اختصاصی، انتخاب رنگ و نقش، تولید کاشی‌های متناسب با معماری پروژه و همکاری در مراحل مختلف اجرا، بخشی از ظرفیت‌هایی است که می‌توان برای تحقق چنین طرح‌هایی به کار گرفت.

سخن پایانی؛ بیایید هنر ایرانی را در شهرهای خودمان زنده نگه داریم

هدف از طرح این موضوع، مخالفت با کاشی شکسته یا نادیده گرفتن تلاش هنرمندان فعال در این زمینه نیست. هر شیوه هنری و اجرایی، جایگاه و کاربرد خاص خود را دارد و می‌تواند در شرایط مناسب مورد استفاده قرار گیرد.

اما پرسش اصلی همچنان باقی است:

آیا در سرزمینی که صاحب هنر شناخته‌شده کاشی معرق و هفت‌رنگ است، با وجود هنرمندان ماهر، کارگاه‌های تخصصی و توان تولید داخلی، شایسته نیست در طراحی و اجرای پروژه‌های مهم و نمادین شهری، سهم بیشتری به این هنرهای اصیل اختصاص دهیم؟

آیا حمایت از این هنرها، حفظ اشتغال هنرمندان، جلوگیری از فراموشی مهارت‌های ارزشمند و معرفی توانمندی‌های ایران به جهانیان، دلایل کافی برای توجه جدی‌تر به آن‌ها نیست؟

آیا بهتر نیست بخشی از هزینه‌هایی که برای زیباسازی شهرها صرف می‌شود، به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که علاوه بر ایجاد زیبایی، به حفظ و توسعه هنر ایرانی نیز کمک کند؟

ما در مجموعه خشت آذین فام امیدواریم مدیران، مسئولان شهری، سازمان‌های زیباسازی، معماران و طراحان پروژه‌های عمرانی با نگاهی جدی‌تر به این ظرفیت ارزشمند توجه کنند و فرصت حضور بیشتر هنر کاشی معرق و هفت‌رنگ را در پروژه‌های شاخص کشور فراهم آورند.

شهرهای ایران می‌توانند زیباتر باشند؛ نه فقط با مصالح زیبا، بلکه با هنر و هویتی که ریشه در فرهنگ همین سرزمین دارد.

بیایید به جای آنکه هنر اصیل ایرانی را تنها در بناهای تاریخی به تماشا بنشینیم، آن را در ساختن چهره شهرهای امروز و فردای خود نیز به کار بگیریم.