واژه نامه معماری سنتی ایران

آب انبار:

نمای آب انبارها را به دوشکل می ساختند، با پایه ای به شکل مستطیل و طاق ناوی ( یا به اصطلاح بنایان طاق ناودانی ) و یا به شکل مخروط (کله قندی) و طبقه طبقه. آب انبارهای ناحیه گرم و کویری دارای بادگیر هم بوده اند. ولی آب انبارهای ناحیه معتدل و کوهستانی بادگیر نداشته اند. گونه دیگری از آب انبارهای ساده و ابتدایی و بی نمای بیرونی وجود داشته که بی شباهت به گودالهای سنگ چین شده نبوده اند.

این نوع آب انبارها به ویژه در قلعه های کوهستانی و در بخش شمالی ایران فراوان دیده می شده اند.

به خصوص آب انبارهای شهری را به صورتی زیبا با آجر می ساختند و سر درهای آنها را با کاشی هفت رنگ می آراستند. این گونه انبارها «از یک ناو طولانی یا ایوان ( با طاق آهنگ تشکیل می شدند) و از طریق پلکان به پاشیرها مستقیما به آب منتهی می گردیدند.»(1)

پاشیر محلی بود که شیرهایی داشت و مردم برای استفاده از آب بدانجا می رفتند: « پاشیر به صورت اتاق کوچکی است و شیر برنجی بزرگی در بدنه مخزن آب انبار نصب شده است و زیر آن گودالی است که آبهای زیادی در آن می ریزد و به چاهی فرو می رود.»(2)

آبگیر یا خزانه (خزینه) در پشت پاشیر واقع بود و «بر زمینه دایره و یا مربع و یا مستطیل ساخته می شد.»(3)

آبگیر آب انبارها را بیشتر به صورت مستطیل یا مربع می ساختند. «آندره گدارا» درباره ساخت آبگیرها چنین نوشته است: آبگیر آب انبارها عموما از سنگ لاشه ایی موجود در محل و بعضا با آجر بنا می شوند. پوشش آنها گنبدهایی است که بعضی هم سطح خاک و بعضی از خاک سر برآورده اند. به کمک پلکانی که مدخل آن معمولا مجهز به درهای مربع شکل است می توان به پایین رفت و به آبگیر آب انبار رسید. پاره ایی از آب انبارها توسط بادگیر یا هواکش مخصوص، تهویه و خنک می شوند.

برای جلوگیری از نشت آب، کف و بدنه آبگیر را با ساروج اندود می کردند. طاق آب انبارها ضربی بوده و برای ساختن آنها از قالبهای گچی بهره می گرفتند و میان قالبها را با آجر می پوشاندند و آجر چینی آن به صورت رگه ایی انجام می گرفته و یکپارچه نبود.

نویسنده ایی آب انبارها را از دیدگاه دیگری بررسی و بخش بندی کرده است، از این دیدگاه آب انبارها به سه بخش همگانی(عمومی)، خصوصی و تک بنا تقسیم می شوند.(4)

منابع:

  1. ایلام عروس زاگرس، محمد درخشنده
  2. کاروانسراهای ایران، ماکسیم سیرو
  3. آثار ایران، آندره گودار
  4. بناهای تاریخی کاشان، حسن فرخ یار

 

ادامه دارد...